1+1=3

Former Nissan and Current Mongolia

2011-12-27T21:45:00.000-08:00

Хуучин Ниссан ба Одоогийн Монгол

Стийв Жобсоос гадна миний хувьд дотроо хүндэлж явдаг хүмүүсийн нэг бол Carlos Ghosn билээ. Ливан гаралтай боловч Бразилд төрж, Францад боловсрол эзэмшсэн тэрээр дампуурлын ирмэгт байсан Ниссан корпорацийг хэрхэн босгосон нь үнэхээр менежемент болон бизнес харилцааны гайхамшиг гэж хэлж болох байх.

Нийт үйлдвэрлэдэг 43 машины загвараас ердөө 4 нь л ашиг хийдэг, нийт 22 тэрбум ам.долларын хуримтлагдсан өртэй уг компанийг 2 жилийн дотор хөл дээр нь босгож чадахгүй бол ажлаа өгнө гэж байсан хүн ердөө 18 сарын дотор бүх юмыг өөрчилж чадсан байдаг.

Амжилтын үндэс юу байсан бол гээд ном сонин судлаад үзэхээр нөхөр асуудлаа анхаасаа маш зөв олж харж тодорхойлж, тэдгээрт тохирсон зөв шийдлүүдийг асар богино хугацаанд маш зоригтойгоор хийсэн бололтой байдаг юм. Дараах хэдэн зүйлсийг проблем буюу асуудал гэж Ниссан дээр олж харсан байдаг.

Ашигаа юун дээр хийх ёстой вэ гэдэг компанийн бодлого байхгүй
Өрсөлдөгч нар дээрээ хамаг анхаарал, хүчээ хаяад харилцагч нараа үндсэндээ бараг мартсан байсан
Шийдвэр гаргалт асар удаан, гадаад орчны мэдрэмж муутай
Гүйцэтгэх удирдлагын хүрээнд зөвшилцөж баталгаажсан алсын хараа, хэтийн зорилго, дунд хугацааны төлөвлөгөө байхгүй
Дэлхийн хэмжээний том компани байж корпорацийн хэвтээ чиглэлийн харилцаа сул, хил дамнасан бизнес буюу ялгаатай зах зээл, соёлуудад үйлчилдэг компанийн нийтлэг стандарт, ялгаатай бодлого байхгүй

Дээрх асуудлууд дээр үндэслэн ердөө 3 шийдвэрийг л Ниссан дээр мань эр гаргасан байх юм билээ.

Ил тод байдал, сайн засаглал. Учир нь удирдагч хүн өөрөө юу бодож байгаа, юу хэлж байгаа, юу хийж байгаагаа удирдаж буй хүмүүстээ мэдрүүлж, ойлгуулснаар байгууллагын хамтын ажиллагаа үр дүнтэй болдог. Японы босоо засаглал бүхий нас, хүйс, албан тушаал дээр суурилсан компанийн соёлд энэхүү хандлага нь бараг л цоо шинэ зүйл байжээ.
Нийт ажлын 95% нь гүйцэтгэл байх ёстой. Стратеги нь 5% байхад хангалттай. Байгууллагын ашиг орлогын цөм нь бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний чанар, өртөг, харилцагч нарын сэтгэл ханамжаар хэмжигдэх ёстой.
Компани доторх мэдээллийн урсгал ба эрэмбэ, ач холбогдол. Ухаан нь босоо чиглэлд шийдвэр гаргахаасаа өмнө хөндлөн чиглэлдээ компани дотроо хангалттай мэдээлэл урсгаж, процесст оролцож буй бүх хүмүүсийг саналыг авч байх ёстой байх нь.

Дээрх шийдвэрүүдээ хэрэгжүүлэхийн тулд мань эрийн Ниссан корпорацийн хүн нэг бүртэй биечлэн уулзаж өөрийгөө танилцуулсан байдаг. Үүгээрээ тус компани доторх “гиннесийн ном”-нд бичигдсэн билээ. Чингис хааны аравтын системийг бас хэрэглэсэн байдаг нь ямар ч хүн өөрөө хамгийн ихдээ 10 хүнийг хамгийн үр ашигтай удирдаж, хамтарч ажилладаг гэдгийг баталгаа болов уу. Түүнчлэн газар хэлтсийн албадын дарга нарыг томилохдоо тухайн хүмүүсээс дутахгүй хамт олондоо нэр хүнтэй, хүмүүсийг дагуулдаг хүнийг хажууд нь тавьж (гэхдээ шууд шийдвэр гаргах эрхгүй албан тушаалтан) нөгөө даргаар тавьсан хүн алба, хэлтсийн шийдвэрийг дангаараа гаргах эрсдлийг нь багасгаж байсан юм билээ.

Нөхрийн хийсэн бас нэг том ажил нь хэт их оутсорсинг дээр суурилсан үйлчилгээ, зөвлөгөөг эрс хумиж, оронд нь өөрсдийн ажилчдыг санаа бодол, зөвлөгөөг үнэлэн авч эхэлсэн байдаг. Монголоор бол “Жор мэдэхгүй эмчээс зовлон үзсэн чавганц дээр” юм уу даа.

Дээрх 3 том бодлогын шийдвэр гаргасны гол зорилго нь:

Шинэ машин бүтээх, түүнд тохирсон шинэ зах зээлийг олох
Ниссаны брэнд нэрийг сайжруулах
Судалгаа ба бүтээгдэхүүн хөгжүүлэлтэнд дахин хөрөнгө оруулалт хийх
Зардлыг багасгах байсан байна.

Зорилгоо хэрэгжүүлэхийн тулд Ниссаны 5 үйлдвэрийг хааж, 21,000 ажилчин буюу Ниссаны нийт ажиллах хүчний 14%-ийг халах зоригтой бөгөөд асар эрсдэлтэй шийдвэрийг Японы бизнесийн орчинд гаргаж байжээ. Түүнчлэн анх тохирсон гүйцэтгэлээ биелүүлээгүй менежер, захирлуудыг тайлбар сонсохгүй шууд халж, үүгээрээ ч Монголоор бол Япондоо “өмхий хужаагаараа” зөндөө дуудуулж байж.

Миний хувьд хамгийн таалагдсан зүйл нь зөвлөх, зохицуулагч гэсэн ямар ч хариуцлага хүлээдэггүй албан тушаалуудыг бүгдийг нь болиулж хариуцаж байсан хүмүүсийг нь яг тухайлсан үйл ажиллагаа хариуцсан менежерүүд болгож, бүрэн хариуцлага хүлээлгэсэн яс тас гэрээ байгуулсан.

Жирийн нэг бизнесийн компани болох Ниссан корпорацийн энэхүү түүхийг жаахан томруулаад харвал миний хувьд Монголын өнөөгийн эдийн засаг, улс төрийн нөхцөл байдалтай төстэй харагдаад байх юм. Улс орны хувьд асуудал юу байна гэхээр Карлосын тодорхойлдогтой адилаар бол:

Улс орны хөгжил юун дээр төвлөрөх ёстой, нэмүү өртөг хаанаас гаргах вэ гэдэг төрийн бодлого нь хүчтэй биш
Том тоо яриад, дэлхийн эдийн засаг, өрсөлдөх чадвараа хэт хэлэлцээд ард түмнийхээ бодит хэрэгцээ, шаардлагыг бүрэн мэдрэхгүй болтлоо багагүй хөндийрсөн
Стратегийн шинжтэй шийдвэр гаргалт удаан, гадаад орчны мэдрэмж муутай. Мэдрэмж сайн байгаад ч нөлөөлөх нөлөөлөл нь бага
Төрийн түвшинд, эрх барьж буй намуудын хүрээнд зөвшилцөж баталгаажсан улс орны алсын хараа, хэтийн зорилго, дунд хугацааны төлөвлөгөө байхгүй. Бараг ихэнх зүйлсийн шийдвэр 4 жилийн интерваль дээр суурилагдан гарч буй нь улс орны урт хугацааны алдагдсан боломжийн өртөг гэж хэлж болохоор
Баялагийн тэгш бус хуваарилалт болон нийгмийн халамжийн хавтгайруулсан бодлого, сонгуулийн популизм дээр суурилсан хоорондын харилцаа

Дээрх асуудлууд дээр үндэслэн ердөө 3 шийдвэрийг л Ниссан дээр гаргасан шиг бидэнд магадгүй 3 чухал зүйл нь:

Ил тод байдал, сайн засаглал. Гэхдээ хичнээн сайн төрийн бүтэц, засаглалын схем байгаад зөв бөгөөд чадалтай хүмүүстэй уг бүтцэд оруулж сонгож чадахгүй бол ямар ч хэрэг байхгүй билээ. “Алтан ургын хүрээнд” биш мэргэжилтэн, “хөндлөнгийн менежер”-үүдийн хүрээнд макро шийдвэр гардаг бүтэц, соёл гэж хэлэх юм уу даа.
95% тултал нь хийдэг, 5% л ярьдаг хүмүүс байх ёстой мэт. Тэгэхээр удирдуулахаар сонгох хүмүүсийн сонголт, чанар, харилцаа бидэнд хамгийн чухал нь болов уу. Магадгүй нийгэм, эдийн засгийн бүхий үзүүлэлтүүд өндөр хөгжилтэй орнуудын түвшинд очсон үед хийхээсээ илүү ярьдаг хүмүүс нь чухал болох байх. Яг одоогийн Монголын нөхцөлд ярьдаг нь олдоод, хийдэг нь цөөдөөд байгаа бус уу? Ярьснаа бүтээдэг хүмүүс хэрэгтэй болохоос нэг ярьсан юмаа хувцасаа солиод дахиад ярьдаг хүмүүс манай нийгмийн асуудал байна. Зарим хүмүүс дарга бол хийдэг биш ярьдаг хүн гэж боддог юм билээ. Өнөөгийн Монголд үгүй л болов уу гэж сэтгэнэм.
Төрийн түвшинд эрх баригч болон парламентад суудалтай намуудын зорилго, чиглэл, ач холбогдол нийтэд маш ойлгомжтой байх байдал дутмаг мэт. АН гэхээр Алтанхуяг, МАН гэхээр Батболд, МАХН гэхээр Энхбаяр гэж ойлгож болохгүй ч ихэнх хүмүүс маань автоматаар ингэж ойлгоод байгаа. Тухайн нам гэдэг институцийн үнэ цэнэ, эрхэм зорилго, философийг мэдэж байж дэмжих эсэх, гишүүн болох эсэхээ шийдэхээс хэн нэгэн эрх баригчийн цүнхийг барьж гүйснээр, бүх юмных нь бамбай болж жүжиглэх замаар нам ба улс төр хоорондоо холбогдох ёсгүй мэт. Улс төрийн мэдлэг, мэдээлэл, боловсрол, ёсзүй зэргийн түвшин нь зарим эх оронч төрийн түшээд ба захын хорооллын залхуу архичин хоёрт агаар нэгэн байнам.

Still worth to watch!

2011-12-17T01:46:00.001-08:00

McKinsey Global Institute

2011-11-29T20:20:00.000-08:00

McKinsey & Company хэмээх зөвлөх компани байдаг. Монголд төрийн болон хувийн хэвшилд зөвлөх үйл ажиллагаагаа үзүүлээд нилээдгүй жилийг ардаа үдэж буй. Энэхүү компанийн дэргэд байдаг McKinsey Global Institute нь бие даасан судалгааны институт бөгөөд ажиллаж буй судлаач, шинжээч нар нь аль нэг нам, улс төр, бизнесээс ангид үйл ажиллагаагаа явуулдаг тул эдний гаргаж буй тайлангууд нь эх сурвалжийн хувьд хамгийн бодит байх өндөр магадлалтай билээ.

Нилээд хэдэн тайланг нь уншиж үзэхэд Монголчууд бидний хувьд төр, хувийн хэвшил, судалгаа, академик чиглэлийн бүх түвшний хүмүүсийн хувьд заавал уншиж мэдэх баримт, судалгаа, дүгнэлтүүд байх юм билээ. Ихэнх тайлангууд нь олон нийтэд зориулсан тул шууд татаж аваад үзэхээс гадна iPad зэрэгт зориулсан хувилбарууд байна. Холбоос нь:

http://www.mckinsey.com/mgi/

Ашиглаж л чадах юм бол бараг л бүхий бизнесийн чиглэлийн мэргэжлийн судалгаанууд байгаа тул хөрөнгө оруулах болон шийдвэр гаргах түвшинд ажилладаг хүмүүст нэмэртэй юм болов уу гэж сэтгэв.

Managing the Boom

2011-11-27T19:33:00.000-08:00

Өсөлтийг Удирдахуй

Кредит Сусси банкны дэргэд Кредит Сусси салон гэж байх агаад жил бүр дэлхийн шилдэг бизнесмен, шинжээч, эдийн засагч, сурвалжлагч, гүйцэтгэх захирлуудаас тухайн жилийн эдийн засаг, бизнесийн өнгө ямар байв, ирэх жилийн зорилгоо хэрхэн тодорхойлж буйг нь асуун тайлан маягаар хэвлэн хязгаарлагдмал хүрээнд тараадаг юм байна.

Эдгээр нөхдүүд хөгжиж буй орнуудын эдийн засгийн талаар нилээд сонирхолтой зүйлс бичсэнийг энэхүү бичлэгээр хүргэе. Хөгжиж буй орнуудын эдийн засгийг нийлбэр дүнгээр нь хөгжилтэй орнуудын эдийн засагтай шууд харьцуулах боломжгүй хэдий ч тусад нь салгаж ойлгоход бас төвөгтэй юм. Гэсэн хэдий ч хөгжиж буй орнууд нь дэлхийн эдийн засгийн хөгжлийн гол хөдөлгүүрт албан ёсоор тооцогдож буй. Энэхүү тогтмол бөгөөд хурдацтай эдийн засгийн өсөлтийг дагаад тэр хэмжээний эрсдлүүд үүсч буйг мэргэжлийн хүмүүс нь анхааруулсан байх юм. Энэхүү хөгжиж буй орнууд гэдэгт Монгол улс зүй ёсоор багтах билээ.

Мөнгөний тэлэх бодлогын хүрээнд хөгжиж буй орнуудын засгийн газрын болон корпорацийн бондын хүү буюу өгөөж өсч буй хандлага бий агаад энэ нь тухайн улсууд руу урсан орох шууд хөрөнгө оруулалт, бэлэн мөнгөний гол соронз болдог аж. Түүнчлэн хөгжиж буй орнуудын үл хөдлөх болон бусад хөрөнгүүд дэлхийн дундаж үнэтэй харьцуулбал доогуур үнэлгээтэй байдаг нь хөрөнгө оруулагч нарт таатай боломжийг үүсгэдэг. Улмаар орж ирж буй хөрөнгө оруулалтын хэмжээний хирээр тухайн улсын төрөл бүрийн хөрөнгүүдийн үнэ цэнэ, үнэлгээ өсдөг байна. Хөрөнгийн үнэлгээ өсч буй нь сайн хэрэг мэт боловч гадаадын хөрөнгө оруулалт дээр дулдуйдсан үнийн өсөлт нь эргээд нэг зүйлээс хамаарсан эрсдлийг бий болгож байгаа хэрэг юм. Жишээ нь Ази, Орос, Өмнөд Америк болон Мексик улсуудын гунигтай түүхүүд байдаг аж. Цөөн хэдэн томоохон хөрөнгө оруулагч нар нь тухайн бизнес болон тухайн улсаас гарч хөрөнгөө татах үед асар богино хугацаанд үнийн хэлбэлзэл үүсч буюу хөөс нь хагарч улс орны эдийн засагт хүндээр тусч байсан байна.

Түүнчлэн их хэмжээний хөрөнгө оруулалтын орох урсгалаас шалтгаалж валютын ханшийн хэлбэлзэл явагддаг буюу үндэсний валют нь чангарах үзэгдэл түгээмэл аж. Учир нь барааны үнэ бага зэрэг өсөхөд л ханшийн зөрүүнээс болж тухайн улс экспортын бүтээгдэхүүнүүдийн дэлхийд өрсөлдөх чадвар сулрах аж. Жишээ нь 1 ам.доллар 1000 төгрөгтэй тэнцэж байхад 100 ам.доллараар экспортолж нэгж бараанаас 100,000 төгрөгийн орлого олдог байсан бизнес нь 1 ам.доллар 500 төгрөг болоход 100 ам.доллараар зарлаа ч 50,000 төгрөгийн орлого олох юм. Гэтэл уг барааг үйлдвэрлэхэд зарцуулж буй бүх зардал дотоодын мөнгөн тэмдэгтээр ижил дүнгээр гарч байх жишээтэй. Том хэмжээний бизнес дээр энэ нь ямар том сөрөг үр дагаварыг дотоодын компаниудад үзүүлэх нь ойлгомжтой. Хэдий өндөр хөгжилтэй ч экспорт дээр дулдуйдсан эдийн засгийн бүтэцтэй Япон улсын сүүлийн үеийн байдал нь үүний сонгодог жишээ болно. Хятад улс хэрхэн үндэсний валютын ханшаа өөрсөддөө ашигтайгаар барьж олон улсуудын зүгээс шүүмжлэл хүртэж буйг бид олонтоо сонсож буй.

Эдийн засгийн өндөр өсөлт, хүчин чадлаасаа давсан үйлдвэрлэл, цалин ба үл хөдлөх хөрөнгийн инфляци зэрэг нь ерөнхийдөө мөнгөний хатуу бодлого хэрэгжүүлэхийг шаарддаг. Гэвч ихэнх хөгжиж буй орнуудын эрх баригч нар энэхүү бодлогыг явуулахыг нэг их хүсдэггүй байна. Энэ нь магадгүй улс төрч нарын нэг, хоёр жил эсвэл сонгуулийн циклээ харж боловсруулдаг мөрийн хөтөлбөр, хэт богино хугацааны зорилттой холбоотой болов уу. Энэ үед хэвлэл мэдээллийн байгууллага их үүрэгтэй оролцдог ба чухам тэдний нөлөөгөөр эрх баригч нар хөдөлдөг байна. Энэ нөхцөлд авдаг гол арга хэмжээнүүд нь валютын ханш дээр интервенц хийх, бодлогын хүү, бонд, хадгаламжий хүүг бууруулах, хөрөнгө оруулалтын хяналт болон шалгуурыг өндөрсгөх гэх мэт. Hot Money гэж сүүлийн үед манайхан ярьж буйтай агаар нэгэн бөлгөө. Бразил улс жишээ нь энэхүү асуудлаа шийдэхийн тулд гадаадын компаниудын бонд болон хувьцаанд оруулсан хөрөнгө оруулалтаас олж буй өгөөжөөс татвар авч эхэлсэн байна. Гэсэн хэдий ч улс орны тогтвортой өсөлтийг хангахад энэхүү арга нь дангаараа хүчрэхгүй нь батлагдаад байна.

Хөгжиж буй орнуудын дотоод хэрэглээ буюу эрэлт мөн маш чухалд тооцогдоно. 2010 онд жишээ нь хөгжиж буй орнуудын нийт хэрэглээ АНУ-ын дотоод хэрэглээнээс даваад байна. Тухайн улсын дотоод хэрэглээг тогтвортой байлгах гол хүчин зүйл нь дэд бүтэц гэж бүх шинжээч нар нэгэн зэрэг хэлж байна. Дэд бүтэцгүйгээр ирээдүйн өсөлт ба хувийн хөрөнгө оруулалт, хэрэглээг ярих нь утгагүй хэрэг байх нь.

Хэдийгээр хөгжиж буй улсуудын эдийн засгийн хүч өдрөөс өдөрт хүчирхэгжиж байгаа ч хөгжилтэй орнуудын эдийн засгаас шууд салгах ойлгох аргагүй билээ. Зарим шинжээч нар яваандаа хөгжиж буй орнууд заавал хөгжилтэй орнуудаас хамаарахгүйгээр хоорондоо харилцах замаар эдийн засгаа авч явах боломжтой гэсэн маргааныг хүчтэй өрнүүлдэг нь улам бүр даяарчлагдаж буй өнөө үед энэхүү үндэслэлийг батлахад хэцүү билээ. Гэсэн хэдий ч ерөнхийдөө хөгжиж буй улсуудын эдийн засгийн өндөр өсөлт ба хүчтэй интеграцийн нөлөөгөөр нийт хөгжиж буй улсуудын эдийн засгуудын өндөр хөгжилтэй орнуудаас хэт хамаарсан хамаарал өдөр ирэх тусах багасч байгаа нь илэрхий байна. Хятад улс дангаараа л хөгжиж буй орнуудын эдийн засгийн гол нөөц буюу хөдөлгөх хүч болоод байна. Хөгжиж буй орнуудын хоорондоо хийсэн худалдаа 1996 оноос 2010 онд 2 дахин өсч дэлхийн нийт худалдааны 15%-д аль хэдийн хүрээд байна. 2020 онд энэ хувь хэдэд хүрэхийг таашгүй.

Дээрх зүйлсийг базаад дүгнэхэд хөгжиж буй орнуудын эдийн засгийн өсөлт хөгжил, хурд нь хөгжилтэй орнуудыг аль хэдийн ардаа орхиод буй бөгөөд тэр дундаа Ази тив, ялангуяа жингээрээ Хятад ба Энэтхэг улсуудын эдийн засгийн өсөлт дэлхий нийтийн анхаарлын төвд байна. Монгол улсын эдийн засгийн өсөлтийн хувь дэлхийд толгой цохихоор байгаа ч абсолют дүнгээрээ далайн дусал мэт билээ. Дэлхийн дундаж компанийн жилийн борлуулалтын орлогоос хэд дахин бага ДНБ-тэй байгаа нь биднийг масс болон бүтээмжээ өсгөхийг шаардаж буй хэрэг болов уу.

Евро бүс ба АНУ-ын хямралаас шалтгаалан хөгжиж буй орнуудын эдийн засгийн өсөлт түрхэн хугацаанд буурсан ч буцаад өсөлтийн хурдаа эрчтэй авч буй нь 2010 ба 2011 оны мэдээллээс харагдаж байна. Жишээ нь тухайн улсуудын мөнгөний тэлэх бодлого, бэлэн мөнгөөр цатгалан компаниудынх нь санхүүгийн тайлан, хэрэглэгчийн хүлээлтийн индексийн өсөлт болон амьдралын стандартын дээшлэлт гэх мэт. Эдийн засгийн хөгжлийн гол тулгуур нь гадаад өрийн бага хэмжээ, хувь хүн болон үндэсний корпорациудын бүтээмж, дотоод хэрэглээний өсөлт, цаашилбал хүн амын “зөв” бүтэц, уул уурхайн бүтээгдэхүүний хувьд нэмүү өртөг зэрэг нь орно.

Их эд баялаг эргээд их эрсдлийг дагуулна гэж ярьдаг билээ. Евро бүс болон АНУ, Ойрхи Дорнодын хямрал угжирвал мэдээж эдгээр улсууд хөгжиж буй орнуудад оруулсан хөрөнгөө татах нь мэдээж боловч хөгжиж буй орнууд хоорондын эдийн засгийн интеграцлал нь энэхүү эрсдлийг тэнцвэржүүлж байна.

Дараагийн том эрсдэл нь хөгжиж буй орнуудын хувьд түгээмэл зүйл болоод байгаа инфляцийн асуудал юм. Инфляцид нөлөөлж буй гол хүчин зүйлс нь өргөн хэрэглээний бараа тэр дундаа хоол хүнсний үнийн өөрчлөлт байна. Мэргэшсэн боловсон хүчний хомсдлоос шалтгаалан цалингийн өөрчлөлт нь инфляцид нөлөөлж буй дараагийн том хүчин зүйл болж байна. Яг үнэндээ бол нарийн мэргэжлийн Хятад санхүүгийн шинжээчийн өртөг Европын улс болох Германы ижил түвшний мэргэжилтэнээс өндөр болоод байгаа тухай E&Y аудитийн компанийн нөхөдтэй уулзаж ярьж байхад баталж байна билээ.

Хадгаламжийн хүүгийн өсөлтөөс болж банкуудын зээлийн хүү буурах боломжгүй байсан бол тухайн улсын мөнгөний хатуу бодлогоос болж аль ч төрлийн хүү буурах хандлагатай болдог нь хөгжиж буй улсуудын нийтлэг төрх аж. Үүнийг дагаад хувь хүмүүс болон байгууллагуудын хувьд зээл авах боломж нэмэгдэж банкуудын хувьд зээлийн өсөлт эрс нэмэгдэнэ. Үүнийг дагаад үл хөдлөх хөрөнгийн үнэ өсдөг нь жам аж. Энэ нь мөн л инфляцид нөлөөлдөг чухал үзүүлэлтэд тооцогдоно.

Бага зэргийн инфляцийн өөрчлөлт нь хөгжиж буй орнуудад хөрөнгөө оруулж буй нөхдүүдийн хувьд нэг их чухалд тооцогдохгүй ч хэрвээ бодлого тодорхойлогч нар нь мөнгөний хатуу бодлого явуулж эхлэвэл дунд болон урт хугацаанд зах зээл хүссэн хүсээгүй хөрөнгө оруулагч нарт ашигтай нөхцөл үүсгэхгүй бөгөөд алсдаа тухайн улсын банкны системийг ганхуулах ч эрсдэл байдаг аж.

Хөгжиж буй орнуудын хувьд магадгүй хамгийн фундаментал эрсдэл нь дотоодын улс төр болон геополитиктэй холбогдох болов уу. Солонгосын хойг болон ойрхи дорнодын асуудлууд хурцадвал хүссэн хүсээгүй хөгжиж буй орнуудын эдийн засагт шууд сөрөг нөлөө үзүүлнэ. Эдгээр бүс нутгуудад нөхцөл байдал хүндэрвэл дэлхийн худалдаанд сөргөөр нөлөөлөх бөгөөд жишээ нь дэлхийн газрын тосны ложистик тээврийн 20 гаруй хувь нь Ираны нутгаар дамждаг байх жишээтэй. Тээвэр ложистик гэснээс дэлхийн дулааралтай холбоотойгоор ирэх жилүүдэд Оросын зүүн захаас Арктикаар дамжин Европ руу усан онгоц явах шинэ гарц нээгдэх төлөвтэй байгаа талаар DHL-ийн төлөөлөгч нартай Улаанбаатар хотод уулзахад хэлж байсан нь сонирхолтой боловч байгаль орчны тэнцвэрийн хувьд гунигтай санагдаж байлаа.

Хятадын хувьд 2012 онд одоогийн эрх баригч нар бүх эрх мэдлээ дараагийн залгамжлагч нартаа шилжүүлэхээр яригдаж буй нь дэлхий нийтийн анхаарлын төвд байна. Ихэнх шинжээч нар хүн нь солигдсон ч чанар нь солигдохгүй гэж тооцоолж буй. George Friedman-ийн гаргасан “The Next 100 Years” номонд жишээ нь Хятад улсыг зүгээр л нэг “арал” гэж тодорхойлсон байх агаад 2020 онд энэ улсад эдийн засаг болон улс төрийн том задрал явагдаж эхэлнэ гэж бичсэн байх жишээтэй.

Хөгжиж буй орнуудын хувьд гол анхаарах зүйлс нь Голланд өвчин гэгдэх зүйл байх. Энэ нь юу вэ гэхээр ялангуяа уул уурхайн экспортоос хэт хамааралтай эдийн засаг бүхий улсуудын хувьд дотоодын мөнгөн тэмдэгтийн ханшийн чангаралт явагдаж, энэ нь тухайн улсын уул уурхайн бус бараа, үйлчилгээний экспортлогч нарт асар том эрсдлийг үүсгэж улмаар дэлхийн зах зээлээс арчигдах аюулыг авч ирдэг. Магадгүй хугацааны эхэн үед гэнэтийн ашгийн татвараар дамжин тухайн улс багагүй хөрөнгөтэй болох боловч дунд болон урт хугацаанд эдийн засгийн бааз сууриа өргөтгөх боломжгүй болох буюу бүх өндгөө нэг сагсанд хийж буйтай агаар нэгэн бөлгөө.

Товчхондоо бидний хувьд хямралыг удирдахаас илүү өсөлтийг хэрхэн зөв хянах нь хамгаас хэцүү гэрийн даалгавар мэт.

The Terrible Truth

2011-11-20T19:40:00.000-08:00

Нүцгэн үнэн

“The Economist” сэтгүүлийн сүүлийн дугаар дээр маш сонирхолтой хоёр ч нийтлэл гарсан байх юм. Уншиж ойлгосноо өөрийн бодолтойгоо базаад сийрүүлбэл:

Анзаараад байхад хүмүүс үнэн ба худлын улаан шугамыг зурах гэж асар их хэмжээний хөрөнгө оруулалтыг өөрсдөө ч мэдэлгүй хийсэн байх юм. Худал хэлснээ нуух, үнэн гэдгээ батлах гэсээр цаг хугацаа төдийгүй хөрөнгө мөнгийг баруун солгойгүй цацах аж.

Хэсэг эрдэмтэд саяхан тархины мэдрэлийн эсүүдээр дамжин явагдаж буй мэдээллийг кодлон тайлж унших туршилтуудыг амжилттай хийсэн байна. Ингэснээр тухайн хүнтэй ярихгүйгээр бодлыг нь шууд унших боломжтой гэсэн үг.

Эрдэмтэд ч хүний мууг үзэх гэж энэхүү туршилтыг эхлүүлээгүй бөгөөд гол зорилго нь хөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүсийн үйл хөдлөлөөрөө болон харилцааны эрхтнүүдээрээ илэрхийлж чадахгүй байгаа зүйлсийг бодлыг нь шууд унших замаар мэдэж харьцах явдал байсан байна. Өөрөөр хэлбэл толгойд асар нарийн мэдрэгч болон код тайлагч бүхий малгай өмсгөж компьютерийн дэлгэц дээр юу бодож, хүсч байгааг нь текстээр шууд унших юм билээ.

Эдгээр туршилтуудыг дараах 3 түвшинд хийж үзсэн байна. Эхнийх нь хүний зүүдийг судлах, хоёр дахь нь тухайн хүн ямар нэгэн объект хараад дотроо тэрхүү объектийн талаар бодож буй бодол, төсөөллийг нь, гурав дахь нь хүний бодлыг унших байв. Үүний энгийн хэлбэр нь тухайн хүний хүсч буй зүйлсийг нь 3 хэмжээст хэлбэрээр компьютер дээр дүрсээр илэрхийлэн бусдад харуулж болж байсан байна. Нарийвчилсан хэлбэр нь тухайн хүний бодлын унших аж. Зүүдний хувьд зүүдэлж буй хүнийг удирдах, харьцах туршилтуудыг амжилттай хийсэн бөгөөд унтаад зүүдэлж буй хүн нь өөрөө зүүдэлж байгаа гэдгээ мэдэж харьцаж байсан нь гайхалтай үр дүн байв. Сүүлд гарсан “Inception” кино үүнийг тайлбарлах сайхан жишээ болох юм билээ. Өөрөөр хэлбэл хүний юу зүүдэлж байгааг мэдэх боломжтой болоод байгаа аж. Үүнтэй яг адилхан концепц дээр суурилан тархины мэдрэлийн эсүүдтэй ажиллах замаар унтаагүй сэрүүн байгаа хүний бодлыг унших туршилтууд эхэлсэн ажээ. Цаашилбал нас бараад удаагүй байгаа хүний хүртэл бодлыг хэсэг хугацаанд “татан авч уншиж” боломжууд байгаа бололтой юм билээ.

Энэхүү туршилт нь хөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүсийн хүрээнээс халиад үг хэлээр дотоод сэтгэлээ бүрэн илэрхийлж чаддаггүй хүмүүсийг зах зээлээ болгож эхлээд байгаа аж. Зарим оффисийн буюу асар их хэмжээний бичиг баримттай ажилладаг ажилтнууд дээр гараараа компьютер дээр шивэхийн оронд тархин дотроо бичихийг хүсч байгаа зүйлээ бодон шууд автоматаар компьютер руу оруулж болох эсэх туршилтыг хүртэл ид хийж байна.

Цаашилбал энэхүү туршилтын хамгийн оргил нь хүний худал ярих чадварыг зогсоох эсэх дээр том асуултын тэмдэг гарч ирж буй бололтой! Энэхүү зүйл амьдрал дээр хэрэгжвэл шүүх, цагдаа, прокурорын хэрэг энэ дэлхий дээр бараг байхгүй болж нууц амраг, тагнуулч нар гудамжинд лааз өшиглөж эхлэх буй заа. Цаашилбал олон улсын харилцаа, үнэт цаасны арилжаатай холбоотой гардаг эрсдлүүд байхаа больж покер гэдэг тоглоомын утга нь өөрөө алдагдах биз ээ.

Эрдэмтэд энэхүү туршилтын явцад зөвхөн хүн худлаа ярьдаггүй агаад сармагчинаас эхлээд зарим төрлийн далайн амьтад хүртэл худал дохио өгч бие биенээ “явуулдаг” нь батлагдсан байна. Гэхдээ хүн төрөлхтөн худал ярихыг урлаг болтол нь төгөлдөршүүлсэн бололтой.

Магадгүй Монголын улс төр энэхүү бодол уншигч машинтай бол одоо байгаагаас хамаагүй хөгжилтэй бөгөөд зажлууртай болох байсан буй заа.

Бодлыг уншигч машин ба технологи бидэн рүү ирж айсуй. Аюугтун!

Overconfidence among experts

2011-11-08T23:42:00.000-08:00

Almost all of us have tendency to be overconfident. It is funny to learn that even top experts in the world were saying the following statements!

“A severe depression like that of 1920 - 1921 is simply outside the range of possibility!”

Harvard Economic Society - Weekly Letter - 16 November 1929

“Don’t worry. They couldn’t hit an elephant at this dist…”

The last words of General J.B. Sedgwick - American Civil War, 1876

“This actor does not have the presidential look!”

A United Artists executive rejecting Ronald Reagan to play the role of the president in ‘The Best Man’

“Heavier-than-air flying machines are simply impossible! Radio has no future. X-rays will prove a hoax.”

Lord Kelvin - British mathematician and physicist, 1899

NEVER SAY NEVER, or how tomorrow’s technology caught out the experts!

“Drill into the ground to try to find oil? You’re crazy.”

Workers to railroad conductor Edwin Drake who drilled the first US oil field, 1859

“Television will not last. People will get tired of staring at a plywood box every night.”

Daryll Zanuck, 20^th Centruy Fox producer, 1946

“There is no reason anyone would want a computer in their home.”

Ken Olson, president of Digital Equipment Corp, 1977.

“Who the hell wants to hear actors talk?”

Warner Bros, 1927

“I think there is a world market for maybe five computers.”

Thomas Watson, chairman of the board of IBM, 1943

“The bomb will never go off. I speak as an expert in explosives.”

Admiral William Leahy, US Atomic Bomb Projects

“This telephone has too many shortcomings to be seriously considered as a means of communication.”

Western Union, 1876

Ownership versus Control

2011-09-12T03:02:00.000-07:00

Эзэмшил ба Хяналт

Financial Economics сэтгүүл дээр арван жилийн өмнө “The separation of ownership and control in East Asian Corporations” гэсэн судалгааны материалыг Дэлхийн Банк, Хонг Конгийн Их Сургуулийн эрдэмтэд, судлаачид хэвлүүлжээ. Уг судалгааны гол дүгнэлт нь тухайн үед Зүүн Өмнөд Азийн том компаниудын эд баялаг тухайн улсуудын цөөн хэдхэн гэр бүлийнхний гарт төвлөрөн удирдагдаж байсан байна. Арав гаруй жилийн өмнө Азийн Бар улсууд гэж дэлхийд цоллуулан эдийн засгийн өсөлтөөрөө дэлхийд тэргүүлж байсан улсуудтай одоо Монгол улсыг зарим нэг үзүүлэлтээр нь харьцуулан харвал нэг их алдаа гарахгүй болов уу. Тэр ч утгаараа тухайн үед асар өндөр өсөлтийг үзүүлж байсан Азийн бар улсуудын корпорациудын судалгаанаас өнөөгийн Монголын компаниудын зарим нэг нийтлэг хандлагыг анзаарч болохоор харагдав.

Дээрх судалгааг хийсэн нөхдүүд Зүүн Өмнөд Азийн Хонг Конг, Индонези, Япон, Солонгос, Малайз, Филиппин, Сингапур, Тайвань, Тайланд зэрэг 9 орны нийт 2,980 биржид бүртгэлтэй компаниудыг судалгаандаа хамруулсан бөгөөд дараах үр дүн гарч байсан байна. Компаниуд хоорондын пирамид бүтэц болон компаниуд хоорондоо солилцсон хувьцааны (cross-holdings) схемээс болж эзэд нь хувьцаагаараа дамжуулан авах ногдол ашиг буюу мөнгөн урсгалаасаа хамаагүй илүү хувиар тухайн компаниуд шийдвэр гаргах саналын эрхтэй байсан байна. Одоо ч байгаа буй заа. Ялангуяа энэхүү бүтэц нь гэр бүлийн хүрээнд бизнесийн удирдлагаа барьдаг болон жижиг, дунд түвшний компаниудын дунд элбэг байдаг аж. Дээр дурдсан 2,980 компанийн бараг 70% нь ганц хувь нийлүүлэгчтэй байсан гайхалтай зүйлийг илрүүлжээ. Түүнчлэн гол удирдлагын баг нь хувь нийлүүлэгч нарын хамаатан, төрөл төрөгсөд нар байсан нь эдгээр компаниудын нийтлэг зүйл нь байсан аж.

Нөхдүүд энэхүү судалгааг хийхдээ компани бүр дээр 5%-с дээш саналын эрхтэй хувьцаа эзэмшиж буй бүх хүн, хуулийн этгээдийг судлан гаргасан байна. Ихэнх тохиолдолд мэдээж хувьцаа эзэмшигч нь хувь хүн биш харин хуулийн этгээд, санхүүгийн байгууллагууд, бүр төрийн бус байгууллага буюу ашгийн бус сангууд байх нь элбэг байсан бөлгөө. Мэдээж нилээд юмыг нь ухаж байж үүнийг илрүүлсэн нь ойлгомжтой бөгөөд зөвхөн нэг компанийн бүтцийг хараад энэхүү судалгааг гаргах ямар ч боломжгүй билээ. Эдгээр конгломер компаниуд болон гэр бүлүүдийн хувьд аль нэг компанийнхаа дөнгөж 20% хувьцааг эзэмших нь дундаж хувь үзүүлэлт бөгөөд үлдсэн 60-80%-ийг нь өөр бусад компаниудаар дамжин шууд бусаар эзэмшдэг байна.

Гэхдээ мэдээж конгломер болон групп компаниудад ямар компаниудыг багтааж ойлгон, нэгтгэн тайлагнах вэ гэдэг нь улс бүрээр бага зэрэг ялгаатай байна. Ухаан нь БНСУ-д гэхэд Шударга Худалдааны Комисс нь группт багтах аливаа компанийн дор хаяж 30%-ийг группын аль нэг компани нь эзэмшдэг байх ёстой гэсэн заалтуудыг бизнесийн хууль эрхзүйн орчиндоо мөрдүүлдэг аж.

Үүнээс үүдээд компанийн эзэмшлийн хувь болон хяналтын хувь гэсэн ойлголтууд зүй ёсоор гарч ирж байна. Эзэмшлийн хувь гэдгийг энэхүү хувиараа дамжуулан нөгөө этгээд хир хэмжээний орох ба гарах мөнгөн урсгалд оролцож буйгаар тодорхойлсон байна. Харин хяналтын хувь гэдгийг саналын эрх буюу компанийн шийдвэр гаргалтанд оролцож буй хувь оролцоо гэж ойлгож болно. Ялгааг нь тодорхой гаргахын тулд энгийн нэг жишээ авъя. Нэгэн гэр бүл биржид бүртгэлтэй А компанийн 11%-ийн хувьцааг нь эзэмшдэг. Харин энэхүү А компани нь В компанийн нийт хувьцааны 21%-ийг эзэмшдэг. Энэ нөхцөлд нөгөө гэр бүл маань В компанийн хувьд 2%-ийн эзэмшлийн эрхтэй ч 11%-ийн хяналтын багцыг үүсгэсэн гэсэн үг ажгуу. Ийм учраас зарим хөрөнгийн биржүүд, засгийн газрууд саналын эрхтэй хувьцааны тоон дээр нэг этгээдийн эзэмших хувь дээр хязгаар тогтоох зэрэг арга хэмжээг авч ирсэн байна.

Пирамид бүтэц гэдэг нь ямар нэг этгээд аль нэг компанийн хувьцааны дийлэнх хэсгийг эзэмших бөгөөд энэхүү компани нь бусад компанудын хувьцааны мөн л дийлэнх хэсгийг эзэмших юм. Энэхүү үйлдэл нь доошоогоо хэдэн ч түвшин явж болох бөгөөд явах тусам бүтэц улам төвөгтэй болох юм.

Харин Cross-Holdings гэдэг ойлголтыг тухайн компани нь өөрийн группын аль нэг компанийн хувьцааны тодорхой хэсгийг эзэмших явдлаар тайлбарлаж болохоор байна. Гэхдээ энэхүү бүтэц нь компани хоорондын мөнгөн урсгал болон саналын эрхийг тооцоход хүндрэл учруулдаг. Жишээ нь, А компани нь Б компанийн 50%-ийн хувьцааг эзэмшээд, нөгө талдаа Б компани нь А компанийнхаа 25%-ийг эзэмшдэг байж болно. Энэ нөхцөлд А болон Б компаниуд цугтаа аль нэг групп болон гэр бүлд хамаарагддаг байх нь элбэг. Тийм биш бол энэ бүтцээр ажиллахад тун төвөгтэй байх нь мэдээж. Охин буюу салбар компаниудтай холбоотой мөн төвөгтэй асуудлууд үүсдэг. Жишээ нь, хувь нийлүүлэгч А компанийн саналын эрхтэй хувьцааны 25%-ийг эзэмших бөгөөд энэхүү А компани нь Б компанийг 100% эзэмшдэг. Харин Б компани нь А компанийн нийт хувьцааны 50%-ийг эзэмшдэг байх тохиолдол байна. Энэ нөхцөлд хувь нийлүүлэгч нь А компанийн хувьд хэдэн хувийн хяналтын эрхтэй байх вэ? Нөхдүүд үүнд хариулахдаа 50% гэх бөгөөд тухайн хувь нийлүүлэгч 25% нь шууд, үлдсэн 25% нь шууд бус буюу пирамад бүтцээр дамжин хяналтын 50%-ийн багцыг эзэмшиж байна гэж ойлгож болохоор байна.

Олон юм нуршилгүйгээр жишээ болгож Солонгосын Лотте групп буюу Kyuk Ho Shin-ийн гэр бүлийн эзэмшлийн болон хяналтын хувийг харуулъя.

Ер нь бол компаниудын гүйцэтгэлийн үнэлгээ, хувьцааны үнэ ханшийн мэдээлэл, эдгээртэй холбоотой акедемик судалгаа их байдаг ч өмчлөлийн бүтэцтэй холбоотой судалгаа, мэдээлэл хаа хаанаа хомс байдаг. Иймээс өдгөө IPO гэдэг үг моодонд орж байгаа өнөө үед Монголоос “угшилтай” энд тэндхийн хөрөнгийн биржүүдэд гарсан компаниуд дээр энэ төрлийн судалгааг хийвэл сонирхолхой бөгөөд хэрэгтэй акедемик, үнэтэй судалгааны ажил болох болов уу.

Хөрөнгө эзэмшиж буй этгээдүүдийн хувьд хяналтын хувь чухалд тооцогдох нь зүйн хэрэг ч тухайн бизнесийг авч явж буй хөндлөнгийн хөлсний менежерүүдэд шийдвэр гаргах түвшин буюу компанийн эзэмшлийн хувь нь хэрэгтэй байх буй заа. Саналын эрхтэй хувьцааны хувиар дамжин ногдол ашиг хуваарилах эсэх, хөрөнгө оруулалтын бүхий л шийдвэрүүд, хувийн шинжтэй томилгоог хүртэл хийх боломжой, хийдэг билээ.

Зүүн Өмнөд Азийн эдгээр компани, эзэд нь болох гэр бүлүүдийн түүхийг нь цааш судлаад үзвэл бараг бүгд анх бизнесээ эхлэхдээ засгийн газрын зүгээс ямар нэг хэмжээгээр дэмжлэг авч байсан байх ажгуу. Жишээ нь экспорт ба импортын онцгой эрх, тодорхой хугацаанд гадаадын компаниудтай өрсөлдөхөөс хамгаалсан янз бүрийн хамгаалалтууд, дотоодын зах зээл дээрх монополь эрх, засгийн газар хооронд хийгдсэн том төсөл, худалдан авалтын гүйлгээг хийх гэх мэт.

Судалгааны харахад дээрх Азийн 9 улсын корпорациуд бүгд группын пирамид бүтэц болон групп дотроо харилцан солилцсон хувьцааны схемийн дагуу нийт компанийн эд баялагын дийлэнх хувийг нэг хүн, эсвэл нэг гэр бүл саналын эрхтэй хувьцааны тоогоор хянаж, удирдаж байсан байжээ. Жишээ нь, Индонез улсын нийт компаниудын нийт хөрөнгийн 17%-ийг нэг гэр бүл дангаараа эзэмшиж байсан байх. Цаашилбал Индонез, Филиппин, Тайланд улсуудад арван гэр бүл л тухайн улсын компаниудад харъяалагдаж буй нийт хөрөнгийн талыг нь, Хонг Конг ба Солонгос улсуудад 1/3-ийг мөн л арван гэр бүл хянаж байх жишээтэй. Гэвч улс орны ерөнхий эдийн засаг өсч дээшлэхийн хирээр ганц хүний эсвэл гэр бүлийн гарт байсан компаниудын хувь эзэмшил, хяналт аажим багасч буй статистикийг мөн энэхүү судалгаа гаргаж баталсан байна.

Монголчуудын хувьд ид “моод”-нд орж буй Хонг Конгийн хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй компаниудын зах зээлийн үнэлгээний дийлэнх нь 1996 онд ердөө 15 гэр бүлд ногдож байсан ба энэ нь тухайн санхүүгийн жилийн Хонг Конгийн ДНБ-ийн 84.2% болж байсан байх юм. Харин бараг ижил хугацаанд буюу 1998 онд АНУ-ын хамгийн баян 15 гэр бүлийн хөрөнгийн үнэлгээ нь АНУ-ын ДНБ-ийн дөнгөж 2.9%-тай тэнцэж байсан байна. Яагаад ийм байгааг хоёрхон жишээгээр тайлбарлаж болохоор байна. Сухартогийн гэр бүл Индонезид нийт 417 ХК болон ХХК-тай байсан бөгөөд эдгээрийг нь хүүхдүүд нь, хамаатнууд нь, түншүүд нь авч явдаг байсны дийлэнх нь засгийн газрын өндөр албан тушаалтнууд байсан билээ.

Филиппинийн ерөнхийлөгч Ф.Маркосын салсан эхнэр нь 1998 онд Financial Times-д ярилцлага өгөхдөө:

“We practically own everything in the Philippines from electricity, telecommunications, airlines, banking, beer and tobacco, newspaper publishing, television stations, shipping, oil and mining, hotels and beach resorts, down to coconut milling, small farms, real estate and insurance”

гэж хэлсэн байдаг юм билээ.

Төр ба бизнесийн энэхүү “янаг амрагийн холбоо” бүхий зах зээлийг судлаачид CRONY CAPITALISM гэж тодорхойлсон байх бөгөөд Монгол улс энэ замналаар замнаж буй эсвэл замнах эсэхийг УИХ-д байгаа гишүүд, ирэх жил дэвших гэж байгаа нөхдүүдээр баримжаалан тодорхойлж болох байх. Иймээс хувь хүний хариуцлагаа дор бүрнээ ухамсарлаж иргэн бүр баялаг бүтээх үйл ажиллагаанд оролцох, хувь нэмрээ оруулах, хамгийн гол нь үүний тулд өөрсдийгөө боловсруулах, чадваржуулах ажил ихэд чухал мэт. Австралийн аборижинал нар, АНУ-ийн индиануудтай өөрсдийн ирээдүйг зүйрлэж болохгүй ч “үнэгүй мөнгө ба бэлэн хоол” зөвхөн занганд л байдгийг санаж загас барих аргыг сурахыг бултаар чухалчилъя.

Судлаачид зүүн өмнөд азид Crony Capitalism үүссэн гэж яг таг батлаагүй ч нээлттэй компаниудын хувьд азийн компаниуд илүү нийт хөрөнгө дээрээ томруулах дээр стратегиа боловсруулж байхад барууныхан өөрийн хөрөнгө дээрээ гол анхаарлаа тавьдаг ялгааг бусад судлаачид гаргасан байна билээ. Энэ ч утгаараа ч юм уу ижил хэмжээний хөрөнгө, нэр хүндтэй, эрсдэлтэй барууны болон азийн компаниудын хувьцааг анзаарахад Азийн компаниудын хувьцааны үнэлгээ ялимгүй хэмжээгээр үргэлж барууны компаниудаас доогуур байдаг хандлага буйг мөн бусад судлаачид мөн баталсан байдаг юм билээ. Тэгэхээр компанийн засаглал гэдэг зүйл хичнээн чухал болох нь анзаарагдаж буй биз ээ.

Азийн бар гэгдэх улсуудад ийм асуудлууд бизнес болон төрийн түвшинд байсан бол Чоно эдийн засаг байгуулахаар зорин тунхаглаж буй манай улсын хувьд гаргалгаа нь ямар байх ёстой вэ?

Executive Remuneration Perspective

2011-09-08T22:13:00.000-07:00

Удирдах ажилтнуудын цалин урамшууллын хэтийн төлөв

Mercer гээд хүний нөөцийн нилээд том компани байх. Монголд үйлчилгээ үзүүлээд эхэлсэн юм билээ. 2011 оны эхний хагаст эдний компаниас гаргасан тайлан, судалгааны хэдэн материалуудтай танилцав. Хэдий энэ дунд Монголтой холбоотой судалгаа байхгүй ч бидний хувьд харьцуулж харах нилээд зүйлс байна.

Эдийн засгийн эрчимтэй өсөлт, чадварлаг, мэргэжлийн боловсон хүчний хомсдол, дээрээс нь инфляциас болоод Азийн орнуудад, ялангуяа Хятад, Энэтхэг, Индонези, Вьетнам, Филиппин, Малайз улсуудад удирдах ажилтануудын цалин, урамшууллын хэмжээ эрс өсч байгаа бололтой. Өөрөөр хэлбэл хүний нөөцийн их шилжилт барууны орнуудаас азийн орнууд рүү хөврөөд эхэлжээ. Өнгөрсөн жил буюу 2010 онд Азийн улсуудын удирдах ажилчидын дундаж цалин Европын ижил түвшний албан тушаалтануудын дундаж цалингаас давж гараад байна. Энэ эрчээрээ явбал 2013 он гэхэд Ази тив АНУ-ыг энэхүү үзүүлэлтээрээ элбэгхэн гүйцэж түрүүлэхээр байна.

Дэлхий даяар буюу хөгжиж буй болон хөгжилтэй орнуудын аль алийнх нь хүний нөөцтэй холбоотой гол асуудал нь чадварлаг боловсон хүчин, гүйцэтгэх удирдлагын гол хүмүүсээ урт хугацаанд хэрхэн тогтоох вэ гэдэг болоод байгаа аж. Боловсруулж туршигдсан төгс схем нь ч гараагүй байна. Нөгөө талаасаа “чадварлаг, сайн” боловсон хүчин гэж хэнийг хэлээд байна гэхээр шинэ санаа санаачлага гаргагч, том зургаа харж сэтгэж чаддаг, эрсдэл хүлээх зоригтой, чадвартай, хурдтай ажилладаг хүмүүсийг хамаатуулаад байна. Ийм нөхдүүдтэй компаниуд хуучин үсрээд л 3-4 жилийн гэрээ хийдэг байсан бол одоо 10-20 жилээр гэрээний хугацаагаа ярьдаг, хийдэг болжээ.

Дэлхий улам бүр “хавтгай” болохын хирээр улс үндэстэн хоорондын үйлчилгээ, бараа, хамгийн чухал нь цалингийн жишиг салбар болон албан тушаалын эрэмбээр ижил болж буй хандлагыг бид анзаарах ёстой. Гол нь тухайн хувь хүний чадвар, мэдлэгээс үүдэн ялгаа гарахаас бус үндэстэн, ястантай холбогдож цалин, урамшууллын ялгаа байх огтхон ч ёсгүй, бид өөрсдөө ч байлгах учиргүй билээ. Ижил чадвар, мэдлэгтэй мөртлөө газар, тэнгэр шиг цалин авч, энд тэндэхийн улсуудад зорчихдоо ижил үнээр кофе авч ууж, адил үнээр таваг хоол идэж байгаа нь компаниудын хүний нөөцтэй холбоотой “даяар” асуудал болж буй мэт. Ухаан нь үндэстэн дамнасан корпорациудын хувьд тухайн улсын дундаж цалингийн жишгийг хүний нөөцийн бодлоготой уяах нь утгагүй болж буй хэрэг юм.

Хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй компаниудын хүний нөөцийн бодлогын цөм нь хувьцааны үнэ дээр суурилсан байдаг нь асар том эрсдэл дагуулдагийг саяхан болж өнгөрөөд байгаа дэлхийн эдийн засгийн хямрал, биржүүдийн савалгаанаас ажиглаж болно. Ийм ч учраас хөрөнгийн захад ажиллаж буй компаниуд хүний нөөцийн хувьд ялангуяа түлхүүр менежер, удирдах ажилтан нартаа тусгайлсан урамшууллын бодлого буюу дан ганц хувьцааны үнэ ба өөрсдөөс хамааралгүй үүссэн эрсдэлтэй холбоотой гарзыг үл тооцсон хувилбаруудыг боловсруулан мөрдөж эхлээд байгаа аж. Энэтхэг улсад бол дунд түвшний менежерүүддээ дайлюшин хийгдэхгүй гэсэн нөхцөлтэйгээр компанийн хувьцааг эзэмшүүлэх хөшүүрэг их дэлгэрч байгаа сурагтай. Харин Япон улсын хувьд урамшууллын дөнгөж 20-30% нь хувьсах буюу гүйцэтгэлийн үр дүнгээс цэвэр шалтгаалдаг ба 70-80% нь бараг тогтмол шахуу байдаг аж. Үүгээрээ life time employment гэдэг концепцийнхаа үндсийг тавьдаг байх. Японы гол сонирхол татсан онцлог нь хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй компани байсан ч гэсэн хэрэв тухайн хүний жилийн цалин, урамшууллын дүн нь 100 сая иэнээс (ойролцоогоор 1.2 сая ам.доллар) давбал нийтэд мэдээлэх, хөрөнгийн биржийн журам ёсоор бусдад тайлагнах албагүй аж. Үүгээрээ компани болон ажил олгогч нарыг дэмжих бодлоготой байж болох юм.

Монгол улс маань хурдацтай өсч дэвжиж буй орнуудын тоонд зүй ёсоор тооцогдож буй бөгөөд 2011 оны эхний хагаст л гэхэд эдийн засгийн хувьд 14.3%-ийн өсөлт үзүүлээд байна. Үүнтэй уялдан гадаадаас хуучинтай харьцуулбал асар их хэмжээний хөрөнгө оруулалт урсан орж ирж “мөнгөтэй” байхын зовлонг амсаж эхлээд буй. Энэхүү эдийн засгийн өсөлт, бизнесийн боломжуудыг харан өөрийгөө үнэлж буй чадварлаг залуус байхад нөгөө талд эдгээр залуусын гүйцэтгэл дээр суурилсан цалин, урамшууллын систем бүхий аж ахуйн нэгжүүд байж гэмээнэ энэхүү харьцааг тэнцвэржүүлэх ёстой. Ялангуяа сайн хүн авахаас гадна уг хүнээ тухайн байгууллагадаа хэрхэн удаан хугацаагаар барих вэ гэдэг нь хүний нөөцийн гол асуудалд тооцогдож байгаа болов уу. Үнэхээр чадварлаг бөгөөд хийсэн ажилтай, хийх хүсэл тэмүүлэл, зоригтой залуусыг морь мал, төмөр машинаас илүү үнэлдэг болох нөхцөл хүссэн хүсээгүй Монгол шиг хөдөлмөрийн зах зээлд үүсээд байна. Үүний тулд хүний нөөц нь өөрөө чанартай байх, сургалтын систем шинэчлэгдэх гээд энэ төрлийн экосистемийн хувьд яригдах том асуудал бидний өмнө тулгараад байна.

Дээр дурдсанчлан Монголын хувьд эдийн засаг хоёр оронтой тоогоор өсч буй өнөө үед цалин хангамж дор хаяж тэр хувиар өсөх ёстой мэт боловч энэхүү эдийн засгийн өсөлтөнд мань мэт нь өөрсдөө ямар хувь нэмэр оруулж байгаагаас хамаарч хувь хүртэх эсэх, хэдэн хувь энэ тэр гэдэг нь яригдах нь бизнесийн хувьд шударга билээ. Тэрнээс Монгол хүн болохоороо зүгээр сууж байгаад хишиг хүртэх ёстой гээд мунхаглаад байвал хүн болж амьдарч байгаагийн утга нь өөрөө үл ойлгогдох бөлгөө.

Товчхон дүгнэхэд дэлхий даяар ажил олгогч нар ажилчиддаа компанийн хувьцааг эзэмшүүлэх замаар уях биш тухайн хүний бий болгосон баялагаас тохирсон хувиар нь тухай бүр урамшуулж явах чиглэл рүү явж байгаа бололтой. Хэзээ хуваарилагдах нь мэдэхгүй ногдол ашиг хүлээж байснаас гялалзуулж хийсэн ажлынхаа шагналыг тэр дор нь хүртээд явах нь хар, шар гэлтгүй хүн болгоны хүсэл байх буй заа. Гол нь гүйцэтгэлийг хэрхэн үнэлэх вэ гэдэг нь чухалд тооцогдоно. Орчин үеийн хандлага нь богино эсвэл дунд хугацаанд суурилсан санхүүгийн зорилтоос илүү урт хугацааны буюу стратегийн түвшинд гаргасан үр дүнгээр нь гүйцэтгэлийг хэмжих индексүүдийг ашиглаад эхэлжээ. Ер нь бол дэлхийн том компаниудын гүйцэтгэх захирал нарын жилийн нийт орлогын багцынх нь дөнгөж 20-30% нь үндсэн цалин, үлдсэн нь бонус буюу урамшууллаас бүрддэг тооцоог саяхан бас Financial Times дээр гарсан судалгаанаас харж байсан юм байна.

Жич: Төр захиргааны ажилчид, албан хаагчид өглөө 8-с ажил нь эхэлдэг болсноос хойш 9 цагт эхлэх ажилдаа машинаар явдаг хүмүүс Энхтайвны гүүрээр маш сэлүүхэн зорчдог болсон гэлцэх юм билээ. Тэрийг би нь төрийн байгууллагынхан бүгд машинтай бас бүгд зайсанд амьдардаг гэж хэлэх гэсэн онигоо гэж ойлгосон. Хүний нөөцийн асуудал нь зөвхөн хувийн хэвшил бус төрийн албан хаагчдын цөм бодлого байх ёстой гэдэг утгаар үүнийг бичив.

Power and Responsibility

2011-07-02T21:12:00.001-07:00

Эрх мэдэл ба Хариуцлага

Аливаа улс үндэстэн, аж ахуйн нэгжийн хамгийн үнэт капитал нь хүн гэж сүүлийн үед нилээд тунхаглах болов. Логикоор бодоход аливаа капитал үнэ цэнэтэй байх эсэх асуудал нь тухай капиталын эрэлт дээр суурилж таарах байх. Хүн дээр жишээлэхэд үнэ цэнэ, зорилго, мөрөөдөл, чадвар, мэдлэг, хандлагаар нь хэмжигдэх юм болов уу? Адилгүй чадвар, ялгаатай зорилго бүхий хүмүүсийн үнэ цэнэ адил байх ёстой, хүн л юм чинь ижилхэн үнэлэгдэх ёстой гэвэл бизнесийн зарчмаар бол ойлгомжгүй асуудал болох билээ.

Дотоод, гадаадад төгссөн нижгээд залуустай уулзаж ярилцаж байхад дараах зүйлс нийтлэх анзаарагдав. Зарим залуус нь Монгол гайгүй болж байгаа сургаар л зорьж ирж байх шиг. Уул уурхайн ордууд эргэлтэнд ороогүй байсан бол тэд мөд ирэхгүй байсан байх гэж бодохоор жаахан тиймхэн санагдах. Мэдээж хүн болгон боломжтой, таатай газар руу тэмүүлэх нь зүйн хэрэг ч мастераас дээш зэрэг цол бүхий ухамсартай иргэд бусдад тэрхүү боломж, таатай байдлыг бий болгох процест өөрөө хувь нэмэр оруулах сэтгэлгүй байвал тиймхэн л байх юм билээ.

Дараагийн нэг анзаарагдсан зүйл нь гаднаас ирж буй нөхдүүдийн дийлэнх нь том компанид өндөр албан тушаалд шууд буух амбицтай. Мэдээж үүнийг залуу хүний хувьд үгүйсгэх аргагүй боловч тухайн том зорилго, том амбиц нь тухайн нөхцөл байдалдаа тохирсон, ирээдүйд бодитоор биелэгдэх боломжтой байх нь хамгаас чухал. Залуус бид огт мөрөөдөхгүй, мэргэжлийн болон этикийн том амбиц гаргахгүй бол амжилтанд хүрэхгүй нь ойлгомжтой. Хэрэв чи боломжийг харж, мэдэрч байгаа бол хэрхэн боломжийг бодит байдал болгох төлөвлөгөө чинь л эрхэм билээ. Өөрөөр хэлбэл зарим залуус маань өнгөрсөн фактууд дээрээ хэт их суурилан одоо үеийн нөхцөл байдалтайгаа сайн холбож томъёолж байгаа боловч ирээдүйн төлөвлөгөөгөө үүн шигээ тодорхой гаргахгүй, харахыг хүсэхгүй байгаа мэт санагдсан бөлгөө. Жишээлбэл өвөл болохыг мэдэхгүй гоё өнгөтэй цэцэг болгон дээр нисч буугаад явдаг эрвээхэй шиг. Хэний айраг исч, хэний охин өссөнийг харж айл хэсээд явбал баялаг хаана бүтээгдэх билээ.

Энд тэндхийн ном сонин уншиж, амжилтанд хүрсэн хүмүүстэй уулзаж байхад тэдгээр хүмүүс өөрсдийнхөө чадвар, боломж, үнэ цэнэ, сонирхол, хүсэл тэмүүлэл, мөрөөдөлөө аль эртнээс томъёолж төлөвлөсөн хүмүүс байгаад байх шиг байгаа юм. Тэгэхээр ажилд орохын тулд тухайн том компани, эсвэл том албан тушаалд тааруулж өөрийгөө зэрэмдэглэх биш харин өөртөө тохируулж буюу өөрийн үнэ цэнэ, чадвар боломж, сонирхол, хүсэл мөрөөдөлдөө тааруулж сонголт хийвэл хамаагүй илүү урт настай сонголт байх юм уу. Урт настай гэхээсээ илүү хариуцлага хүлээх чадвар нь хамаагүй өндөр байх боломжтой мэт санагдана. Хариуцлага хүлээх чадварааc амжилт бараг бүрэн хамаардаг гэж хэлж болно биз ээ.

Арав гаруй жилийн өмнө хэвлэгдэж байсан Алвин Тоффлерийн “Эрх мэдлийн шилжилт” хэмээх номонд эрх мэдэл нь хүчирхийлэл, эд баялаг, мэдлэг гэсэн гурван зүйлийг дагаж байдаг хэмээн дүгнэсэн байдаг. Хариуцлага гэдэг зүйл энэ гурван зүйлийн хаана нь зангидагдаж явдаг бол гэсэн бодол өөрийн эрхгүй төрөх. Хүн төрөлхтөний соёл иргэншлийн эхний үеүдэд бусадтай хариуцлага тооцох хамгийн амархан бөгөөд магадгүй ганц арга нь хүчирхийлэл байсан байх. Эд баялагийн үнэлэмж хүмүүсийн дунд бий болсноор хүнийг мөнгөөр болон эд баялагаар урамшуулаад зогсохгүй мөн хариуцлага хүлээлгэж “хоосруулж” болдог хөшүүргийг бий болгосон буй заа. Бэлэн өгч буй загасанд сэтгэл нь ханалгүй тэрхүү өгч буй загаснуудыг барих аргыг сурах эрмэлзэл нь хүмүүсийг мэдлэг дээр суурилсан эрх мэдлийн талбар руу түлхсэн нь мэдээж.

Мэдлэгийг дагаж ирж байгаа эерэг үр дагавараас гадна сөрөг үр дагавар буюу эрсдэл өссөн нь магадгүй хариуцлагын тогтолцоонд том сорилтыг та бидэнд үүсгэж буй мэт. Мэдлэгийн хуваарилалт нь өөрөө ихэвчлэл мэдээлэл хэлбэрээр дамжигдах тул магадгүй эдгээр мэдлэг, мэдээллийг бусдад дамжуулах, эс дамжуулах гэсэн ёс суртахуун, мөн чанарын асуудал үүсээд багагүй хугацаанд хүмүүс бидний нийгэмд оршиж байгаа мэт. Тэгэхээр ирээдүйд эрх мэдлийн хуваарилалт нь ёс суртахуун, хүн чанар дээр тогтох ёстой эсэх? Эс бөгөөс хүн хутгалж хөнөөсөн хүний буруу биш хутга зохион бүтээсэн хүний буруу гэдэг шиг стандарт та бидний нийгэмд тогтох ёсгүй билээ.

World Capital Markets History and Development

2011-06-02T07:56:00.000-07:00

World Capital Markets History and Development

Maxwell (1994) stated that Sumerian clay tablets consisted largely of records of a financial nature, such as credit, loans, interest, and exchange rates. Since the days of the Sumerians, over 5,000 years have already passed, there was a wide range of literature about the capital market development and its history, which dates back to the 1100s (Encyclopedia Britannica, 2010; Andromeda, 2010). It is good to follow old tracks to know how people have done before and what Mongolians should do now to operate an efficient and better modern stock exchange as a late comer. Therefore, it can be said that financial institutions, especially, the origin of stock exchanges, are as old as the hills.

It seems that the main factor of stock exchange’s birth was trading activities in agricultural and other commodities. Especially, trading and distance shipping opportunities between nations was a root in the institutional beginnings of stock exchanges appeared during the 16th and 17th centuries in Europe. Encyclopedia Britannica (2010) acknowledged that trading in securities on a formal basis was already common in the industrialized nations by the 19th century and Dutch East India Company’s stock began to trade broadly in Amsterdam in 1609, which was the first time ever in the history. It is believed that from that time, trading activities started being regulated by governments and stock exchanges started to be seen the new sources of funds. Furthermore, it was mentioned that mining, rather than trade and commerce, was the impelling influence in the establishment of stock exchanges in South Africa and Canada. The same successful result could happen in Mongolia right now if there are efficient infrastructure and right ecosystem. Moreover, Obstfeld & Taylor (2004) argued that huge investments in American railroads, South African gold mines, Egyptian government debt, and Peruvian guano were one of main factors to establish and consolidate stock exchanges in these countries.

Besides business industries nature, generally speaking, developments in shipping, transportation logistics, information and communication technology, the internet, globalization, international capital mobility, and regulatory environment or regulation and deregulation made a huge change for stock exchanges around the world. I would like to mention here only one example. As Obstfeld & Taylor (2004, p.16) stated “the laying of the trans-Atlantic cable in 1866 reduced the settlement time for intercontinental transactions from roughly ten days (the duration of a steamship voyage between Liverpool and New York) to only hours”. In spite of these achievements, in the First and Second World War, the great depression, economic crisis including recent global financial crisis have marked by a sharp reaction against the financial markets. Especially, Edwards & Patrick (1992) noted that the two-oil crisis that occurred in the 1970s marked a big shift in global financial flow in the postwar period. In other words, this demonstrated that industrialized or developed countries could no longer dictate the destiny of the world’s financial market.

Many years ago, George Bernard Shaw said, “the lack of money is the root of all evil”. Therefore, it is a big question mark for developing countries on how to finance huge projects. However, commercial banks are a good solution for individuals and SMEs but not really for big projects and multinational companies. Projects, which require huge amounts of money eventually, have to go to capital market field. Nevertheless, what would be the “right” ratio between money market and capital market to have sustainable national economy? Perhaps this is ‘a million dollar’ question!

Commercial banks specialize in short-term borrowings, which is liquid but lack of providing long-term liquid financial products. It can be said that money markets and capital markets are two wings of the national economy. Ritter and Silber (1977) stated that the growth of national economy driven by well-functioned financial markets by giving both lenders and borrowers options they would not otherwise have, thereby increasing both savings and investment. Gart (1988) kept on saying that the capital markets were meant to finance long-term investments such as highways, shopping complex, and industrial plants. Apparently, still now, the best-known capital market product in developing countries is common stocks that are traded on the stock exchanges.

Perfection

2011-05-01T08:28:00.001-07:00

Төгс байхуй

Аливаа хүмүүний баруун, зүүн хоёр мөрөн дээр нь бурхан, чөтгөр хоёр зэрэгцэн суугаад хүний амьдралын буян, нүгэл хоёрыг дэнслэн байдаг гэж хаа нэгтээгээс уншиж байсан санаж байна. Энэ хорвоо дээр төгс хүн байдаггүй гэж бараг хүн болгон ярьдаг.

Харин төгс гэдэг үгийг хүмүүс хэрхэн томъёолон ийнхүү ярьдаг нь сонин билээ. Зөвхөн өөрөө аз жаргалтай байж чаддаг эсвэл байдаг хүнийг хэлж байна уу, эсвэл огт нүгэл үйлдээгүй хүнийг ойлгодог уу? Өөрөө жаргалтай явж байгаад хажуу дахь хүндээ туслахгүй, нийгэмдээ хувь нэмэр оруулахгүй бол тэр хүн төгс гэдэг тодорхойлолтонд хамаарагдах уу? Өрөөлд дэм болдоггүй ч (албагүй тул) гай болохгүй яваад байдаг хүнийг төгс биш гэж маргах ёстой юу? Бусдад буян үйлдэхийн тулд өрөөлд нүгэл үйлдэх зайлшгүй шаардлагыг эсвэл хийсэн нүглээ цайруулан буян үйлдэн он цагийг элээх та бидний эдгээр амьдралын хэмнэлийг буян, нүглийн дэнс хэмээдэг болов уу.

Хүн бүр нүүрэндээ багтай амьдардаг гэдэг яриаг дээрх асуултуудтай бас холбож болох юм. Магадгүй хүн болгоны сэтгэлийн дунд “дотор хүн” нь оршиж, зарим үед бие хүн болон дотор хүний аймшигтай зөрчилдөөн гарч ухамсарт болон ухамсарт бус үйлдлийг хийхэд хүргэдэг байх. Энэхүү “дотор хүн”-ээ ялсан бодгаль магадгүй “төгс” хүн гэж цоллогдох учиртай юм болов уу даа. Энэхүү ялалт нь нэг удаагийн ялалт бус байх учиртай биз. Эс бөгөөс их унгасан ч өмхий, бага унгасан ч өмхий гэдэгчлэн бидний үйлдэж буй буян, нүгэлд их багийн ялгаа байхгүй билээ. Хэрэв ялгаа байдаг байсан бол төгс гэдэг ойлголт өөрөө утгагүй асуудал болох байх.

Тэгэхээр төгс болохын тулд буюу төгс болж харагдахын тулд бид заримдаа бодит бус зүйлстэй хий дэмий тэмцээд байдаг юм уу?

The Australian Leadership Award Scholarship

2011-04-21T21:47:00.000-07:00

Forwarding the following email to my blog readers!

Dear Mozzies members,

As you may aware, the Australian Leadership Award Scholarship (ALAS) has been announced with the deadline for applications to be received by May 31, 2011.

We are organizing an information session about ALAS program for our members, their friends, colleagues and acquaintances. So, you are encouraged to distribute this announcement.

The information session will be held on Monday, April 25, 2011 at 6:30pm at the Conference hall of Ministry of Finance (new building).

Ms. Undarmaa, ALAS scholar and Ms. Tsetsgee, deputy program manager of Mongolia-Australia Scholarship program are kindly agreed to take part in this event and introduce about ALAS program and provide hints in application process and filling out application forms.

So, bring your friends friends, colleagues and acquaintances on this opportunity – priority will be given to our members’ friends, colleagues and acquaintances,

Look forward seeing you or your friend, or your colleagues there,

With best regards

Ms. L. Ariunaa,

Executive Director

Mongolian Australia Association - Mozzies Association

Suite 207, National Information Technology Park building,

Baga toiruu-49, Ulaanbaatar - 46, Mongolia

Phone/Fax: 976-11-328570,

Web: www.mozzies.mn;

Email: ariunaa@mozzies.mn

Pioneer oath

2011-04-01T06:48:00.000-07:00

Пионерийн андгай

Одоогоос хорь гаран жилийн өмнө хөтөлж байсан баатарчууд болон пионерийн дэвтрээ гэрээсээ олоод таамшаалан уншсанаас гадна нилээд инээж өөрийгөө баясгав. Нэг, хоёрдугаар ангид л байсан бололтой боловч ахархан биедээ ахадсан ямар ч том андгай, тангарагууд өргөж байсан юм бурхан минь. Тухайн үеийн хувьсгалт намд автоматаар элсэхээр бидний үеийнхэн бүгд бэлтгэгдэж байсан байх аж. Гэвч нэг их удалгүй картын бараатай залгасан сан.

“В.Ганзориг би Д.Сүхбаатарын нэрэмжит Монголын Пионерийн Байгууллагын (МПБ) эгнээнд элсэн орохдоо МАХН-ын үйл хэрэгт чин үнэнч байж пионерийн чин эрмэлзлийг нэр төртэй биелүүлэхээр андгайлж байна. МХЗЭ-д элсэхэд биеэ бэлтгэж баатарчуудыг үлгэрлэн дагуулна. Пионер нь МАХН, эх орон, социализмын үйл хэрэгт чин үнэнч байна” энэ тэр гээд нилээд олон хуудас сурагчийн дүрэм, пионерийн чин эрмэлзлэлийг 20 копейкийн тетрадь дээр цэнхэр бэхээр бичсэн байх ажгуу. Энэхүү дэвтрийг үнэртэхэд тэр үеийн бүхий л зүйлийг мэдрэх шиг санагдах авай.

Арав ч хүрээгүй жаахан хүүхэд Д.Сүхбаатарын нэрэмжит МПБ-ын төв зөвлөлийн ээлжит бус бүгд хурлын тухай сонсгол мэдээнд суудаг байсан бололтой юм. Одоо огт санахгүй байгаа ч тухайн үедээ бичиж авсан тэмдэглэлээ энд сийрүүлбээс:

“1987 онд Дархан хот Дархан программ батлав. 1987 онд 34 барилга барина. 100 эх малаас 83 төл бойжуулна. 560 ортой цэцэрлэг ясли, 1176 хүүхдийн сургууль барина” гээд тухайн үед мундаг том хөтөлбөрүүд хэрэгжүүлж буйг тэмдэглэж байжээ. Ахмад үе маань ямар амбицтай бөгөөд хэрхэн том хөдөлж байсныг 100 гаруй ортой олон улсын жишигт нийцсэн эмнэлэг барих төслийн багт ажиллаж буйн хувьд мэдрэхийн дээдээр мэдэрч баймой.

Цаашилбал:

“1989 оны 12-р сарын 11-нд МАХН-ын төв хорооны ээлжит 7-р бүгд хурал хуралдаж манай орны нийгэм, эдийн засгийн хөгжлийн хэтийн төлвийн асуудлыг өөрчлөлт шинэчлэлийн асуудлыг түргэтгэхэд чиглүүлэх тухай авч хэлэлцлээ. Москвад 12-р сарын 9-нд ЗХУКН-ын төв хорооны бүгд хурал болж эдийн засгийг сайжруулах арга хэмжээ, эдийн засгийн шинэтгэлийн үе шатны тухай 8-р таван жилийн төлөвлөгөө боловсруулах асуудал хэлэлцлээ” ч гэх шиг.

Уншсан номыг жагсаалт хөтлөн багш нартаа шалгуулдаг байсан билээ. Румын ардын үлгэрээс авахуулаад Буратиногийн адал явдал, Чулуун арслан, Өөдөсхөн хүү ба түүний нөхөд, Орос ардын үлгэрүүд гэх мэт номын нэрийг жагсаагаад уг номонд юуны тухай өгүүлдэг тухай тэмдэглэл тус бүрд нь хөтөлсөн байх юм. Дэвтрийн төгсгөлд хичээл бүрийн нэрийг зоон улирал бүрийн дүнгээ тавьсан дүнгийн хүснэгт зурайх ажээ. Энэ нь одоонийхоор бол “кинийшка” гэж ойлгож болохоор. Овоо нямбай хүүхэд байсан бололтой юм:)

Эдийн засаг, нийгмийн хоёр өөр ертөнцийг дамжин сурч хүмүүжин амьдарч буй нь миний амьдралын хамгийн сонирхолтой бөгөөд үнэтэй хэсэгт яах аргагүй орох билээ. Бага насны дурсамжийнхаа тухай дээр хальт энэхүү бичлэгээр бичиж байжээ.

Зарим хүмүүс өнөөдөр хоёр маргааштай тэнцдэг гэж ярих нь бий. Харин бидний хувьд өчигдөр хэдэн өнөөдөртэй тэнцэх бол оо?

Satisfaction

2011-03-23T06:01:00.001-07:00

Сэтгэлийн таашаал

World Down Syndrome Day-г дэлхий даяар 3-р сарын 21-нд жил бүр тэмдэглэдэг заншилтай. Хромсомын өөрчлөлттэй хүүхдүүдэд туслах сан ТТБ нь энэхүү өдрийг гурав дахь жилдээ Монголд зохион байгуулав. Гишүүд, хамтран ажиллагч, шинээр бидэнтэй нэгдэж буй эцэг эхчүүд, хүүхдүүдийнхээ хамт энэхүү өдрийг маш сайхан өнгөрөөсөн нь ойрд аваагүй сайхан “кайф” байв.

Дараагийн сайхан мэдрэмж нь Японоос ирсэн доор хавсаргасан цахим шууданг унших үед төрсөн юм. ХӨХТСанд хамгийн ихээр тусалдаг хүмүүс, байгууллагын нэг нь яах аргагүй Япон улсын иргэд, байгууллагууд байдаг юм. Байгалийн гамшгийн улмаас учраад буй хохирлыг нь бяцхан ч гэсэн хуваалцах зорилгоор дээр дурдсан үйл ажиллагааны үеэр хандивын хайрцаг ажиллуулан эцэг эхчүүд өөрсдийн боломжийн хэмжээнд мөнгө хандивлан, дээрээс нь холбоо өөрөө мөнгө нэмээд уригдаж ирсэн Япон эрхэмд гардуулсан юм.

Амьдралын аз жаргал, амьдын сэтгэл ханамжийг мэдрэхийг хүсээд жаахан л хичээвэл тийм ч хэцүү биш ажгуу.

Dear DSAM members,

This is Mr. Takehiro Umemura of Nippon Foundation, who is in charge of NISVA. We highly appreciate your heartfelt donation for supporting the damaged people by the earthquake and

Tsunami. We will spend your precious money in supporting the old aged, the handicapped and the children who are suddenly left orphans.

We got very devastating damage by the earthquake, while we are felt and firmly believed the strong bond of solidarity of the Japanese people to overcome this difficulties together. We the all members of The Nippon Foundation, including our chairman, surely promise to support them.

We thank you very much again for your sincere consideration on this matter and precious donation.

Yours sincerely,

Takehiro Umemure

The Nippon Foundation

March 23, 2011

Японд хэсэг байж хоолыг нь хороосных нэг сургууль төгссөн анд маань Японы олон улсын их сургуулийг төгсөөд Улаанбаатарт ажиллаж, амьдарч буй төгсөгч нартаа Японд туслахыг уриалсан юм. Хамтраад уриалга гаргаад хүсэлт явуулсан боловч 20 хүрэхгүй хувь нь л бидний хүсэлтийг дэмжсэн байх аж. Японы засгийн газар болон олон улсын байгууллагуудаас иж бүрэн тэтгэлэг авч сохор зоос ч өөрсдийн халааснаас гаргаагүй сураад ирсэн зарим хүмүүсийн хувьд өмнөөс нь жаахан санаа зовмоор л юм билээ.

Хэн нэгэн бусдад туслах огтхон ч албагүй ч бусдад туслаад тэдний баярласан сэтгэлийн эерэг энергийг авч, гол нь мэдэрч чадахгүйд л зарим хүмүүсийн өмнөөс үе үе бага зэрэг харамсах бөлгөө.

Sacrifice

2011-03-14T08:27:00.000-07:00

Золиос

Бид аливаа шийдвэрийг гаргахын тулд зэрэгцээ байсан бусад бүхий л боломжуудийг ямагт золисолж байдаг. Хэрэв зөв шийдвэр байнга гаргадаг бол бид золиос гэдэг нэр томъёог бараг хэрэглэхгүй байсан байх биз ээ. Эдийн засагт үүнийг алдагдсан боломжийн өртөг гэж хэлээд байх шиг байгаа юм. Гаргаж буй шийдвэрийн үр дүн нь богино эсвэл дунд, урт хугацаанд гарахаас хамааран ихэнх хүмүүс сонголтоо хийхийг хичээдэг байх. Дийлэнх хүмүүс богино хугацаанд өгөөж хүртэхийг хүсдэг нь энэ нь өөрөө хамгийн эрсдэлтэй шийдвэр гаргалтын үндэс болж өгдөг. Нэгэнт гаргасан шийдвэрийг хойноос харамсах нь шийдэл биш боловч дараагийн шийдвэрийг гаргахад туршлага болох нь дамжиггүй.

Японд хүчтэй газар хөдлөлт болсны уршгаар дэлхийн тэнхлэг бага зэрэг хазайлаа гэсэн мэдээллүүд хэвлэлээр цацагдаж буй. Харин бидний цөөхөн Монголчуудын маань амьдралын үнэ цэнийн тэнхлэг бүр байраа солиогүй биз дээ гэсэн бодол зэрэгцээд төрсөн бөлгөө.

Бид Масловын хэрэгцээний шатлалын онол гэж их сургуульд үздэг байсан. Энэхүү онолоор бол аливаа хүн эхэлж физиологийн хэрэгцээгээ хангаж байж аюулгүй байдал, эд хөрөнгө цаашилбал найз нөхөрлөл, хамтын амьдрал, бүр дээшилбэл өөртөө итгэл итгэл, бусдыг хүндэтгэх, бусдаар хүндлүүлэх зэрэг шатаар дамжсаар эцэстээ өөрийгөө таньж нийгэмдээ хаана яваагаа мэдэрдэг гэж заадаг билээ. Нэгэнт дээр дурдсан бүхий л шатыг амжилттай давсан нөхөр ёс суртахууны хувьд төлөвшин, асуудлыг бодитойгоор шийдэхийг хичээхээс гадна аливаа баримтыг хүлээн зөвшөөрөх чадвартай болдог. Ухаан нь өөрийгөө бүрэн дүүрэн ухаж мэдэж танисан гэсэн утгатай юм уу даа.

Энэхүү шатлалын яг эсрэгээр амьдралын зургаа зурмар аядаад явж буй нижгээд хүмүүстэй би ойрмогхон тааралдсанаас гадна ижил төстэй нөхдүүдийн талаар хэвлэлээр хангалттай мэдээлэл авах юм. Ухаан нь яагаа ч үгүй байж өөрийгөө аль хэдийн таниад мэдэрчихсэн нөхдүүдийн талаар хэлж байгаа хэрэг бөгөөд эдгээр нөхдийн анхан шатны хэрэгцээ нь өөрийгөө таних болон бусдад ямар ч хамаагүй аргаар таниулах. Богино хугацааны өгөөж харсан шийдвэрийнхээ эрсдлийг бууруулахын тулд худлаа ярьдаг, хулгай хийдэг, магадгүй хүн ч алахаас сийхгүй. Ингэж байж нөхөр өөртөө итгэлтэй болох агаад бусдын хүндлэлийг хүчээр буюу мөнгөөр авахыг оролдоод байдаг юм уу даа гэж харагдах юм. Нэгэнт анхнаасаа иймэрхүү харилцаан дээр эхэлсэн нөхөрлөл цаг зуурын хэврэгхэн холбоос байх нь элбэг бөгөөд гэр бүлийн харилцаа нь ч гэсэн эд хөрөнгө, нэр төр гэсэн өнгөн дээр суурилсан амархан салдаг гагнаас байх нь дамжиггүй. Гэсэн ч яагаад ингэж ижил буруу дугуйнууд хоорондоо нийлээд байгаагийн шалтгаан нь магадгүй эргээд л хялбар аргаар мөнгө олох гэсэн, бэлэн зэлэн амьдрал мөрөөдсөн нөхдүүдийн нэгдэл байх нь элбэг болов уу. Зуурдын ч болтугай иймэрхүү харилцаанд орж байж нөгөө нөхөр маань түр зуур ч болов толгой хорогдох тансаг оромжтой, чадахгүй ч гэсэн хий цалин авдаг ажлын байртай, болсон болоогүй хөрөнгийн цуглуулгатай болдог юм болов уу? Масловын пирамидын орой нь эдгээр хүмүүсийн хувьд физиологийн хэрэгцээ нь болж таарах гээд байгаа юм. Гэвч хүний амьдралыг тэтгэгч агаар нь хорт хий болсон, хоол нь химийн хороор тэжээгдсэн, ус нь уул уурхайн хүчлээр найрагдсан орчин бүхий нийгмийг бүрдүүлснээ өвчний улмаас дутуу нойртой хонож эхлэх эсвэл гаж хөгжилтэй ураг тээснээрээ мэдэх авай.

Бид аливаа шийдвэрийг гаргахдаа заавал нөгөө зүйлийг нь золиосолж байдаг. Гэхдээ тэрхүү золиос нь та бидний ирээдүй байж хэрхэвч таарахгүй.

Энэхүү сэдэвтэй холбоотой байж болохоор энэ бас энэ бичлэгүүдийг тэрлэж байв.

Our problems are man-made, therefore they may be solved by man. No problem of human destiny is beyond human beings. John F. Kennedy

ASX

2011-03-06T04:49:00.001-08:00

Австралийн хөрөнгийн бирж

Тус улсын хөрөнгийн биржийн гол хөдөлгүүр нь байгалийн баялаг дээр дулдуйдан бизнес хийдэг компаниуд байх аж. 2010 оны 12-р сарын байдлаар тус биржид бүртгэлтэй компаниудын зах зээлийн үнэлгээ нь 1,5 триллион долларт эргэлдэж байв. Үүний 45.1%-ийг байгалийн баялаг, ашигт малтмалын компаниуд эзэлж байна. Түүнчлэн өнгөрсөн оны сүүлээр нийт 2,216 компани тус бирж дээр бүртгэлтэй байгаагаас 36.8% нь мөн л эрчим хүч, уул уурхай, металийн компаниуд байх бөлгөө. Зах зээлийн үнэлгээгээр Ази тивдээ Японы дараа хоёрт жагсах боловч хөрөнгө оруулалтын сангийн хэмжээгээр Америк, Люксенбүрг, Францын дараа дэлхийд дөрөвт, Ази тивдээ нэгт бичигдэж байна. Үүний гол ид шид нь Superannuation fund буюу тэтгэврийн сан юм. Энэхүү санд яг одоогийн байдлаар 1,199 тэрбум австрали доллар эргэлдэж байна. Монголын хөрөнгийн зах зээлийн хурдыг эрчимжүүлэх нэг хөшүүрэг нь яах аргагүй энэхүү тэтгэвэрийн сангийн схем юм.

Австралийн хөрөнгийн биржийн мэдээллийг харж байхад хамгийн сонирхолтой санагдсан тоо нь тус биржийн индекс байв. 2000-2010 оны хоорондын индексийг нь Hang Seng, Dow Jones, Nasdaq, Nikkei, FTSE 100 зэрэгтэй харьцуулахад тогтмол өндөрт явж байсан байх юм. Өөрөөр хэлбэл биржүүдийн индексийн өөрчлөлтийн хувийг 2000 оноос хойш тооцон гаргасан мэдээг нь харвал S&P/ASX 200 нь 51% ба Hang Seng нь 40%-ийн өсөллтэй байхад Nasdaq -38%, Nikkei -52%, FTSE 100 -17%, Dow Jones -3%-ийн сөрөг өөрчлөлттэй байгаа нь сонирхолтой мэдээлэл байв.

2011 оны 1 сарын байдлаар Австралийн хөрөнгийн биржийн дэлхийн 8 дахь том биржид албан ёсоор тооцогдож байгаа бөгөөд 9 ба 10-р байранд Nasdaq OMX групп ба Лондонгийн хөрөнгийн биржүүд жагсаж байгаа нь тус биржийн чансааг бас харуулж буй хэрэг юм. Дэлхийн том хөрөнгийн биржүүд нь нэгдэл нь энэхүү жагсаалыг нилээд өөрчлөх нь ойлгомжтой хэрэг бөгөөд хэрэв Австралийн хөрөнгийн биржийн Сингапурын хөрөнгийн биржтэй нэгдэх хэлцэл амжилттэй хийгдвэл энэхүү групп нь дэлхийн хөрөнгийн биржүүдийн жагсаалтанд 5-д эрэмблэгдэх боломжтой гэж тус биржийн төлөөлөл уулзалтын үеэр хэлж байв. Энэхүү нэгдэлд дэлхийд тэргүүлэгч Хонг Конгийн хөрөнгийн бирж хүртэл сонирхлоо илэрхийлсэн гэсэн албан бус мэдээллүүд ид урсаж байна. Англи, Канад ба Герман, Америкийн (NYSE) хөрөнгийн биржүүдийн нэгдлүүд нь цаашид биржүүд газар зүйн онцлог гэхээсээ илүү борлуулж буй бүтээгдэхүүнээрээ төрөлжин томрох дүр зураг харагдаж байна.

2010 оны санхүүгийн жилд хамгийн их мөнгө босгосон 5 биржүүд нь Нью-Иорк, Хонг Конг, Лондон, Насдак болон Австралийн хөрөнгийн биржүүд болж байна. Тэр дундаа уул уурхайн компаниудын хөрөнгө босголт дээр Австралийн хөрөнгийн бирж Торонтогийн хөрөнгийн биржтэй өнгөрсөн онд эн тэнцүү өрсөлдөж бараг ижил хэмжээний хөрөнгүүд буюу тус бүрнээ 12 тэрбум орчим ам.долларын хөрөнгө босгосон байх юм. Хайгуулын шатанд яваа уул уурхайн компаниуд хөрөнгө босгоход хамгийн таатай бирж нь ASX гэдэгт маргах хэрэггүй аж. Гэхдээ тус биржийн ажилчдын хэлж байснаар 20 жилийн өмнөхтэй харьцуулбал байгалийн баялаг ашиглан хөрөнгө босгох компаниудын тоо эрс цөөрсөн гэж дурдаж байв. ASX-ийн гол онцлог нь биржид бүртгүүлэх шалгуур нь нилээд уян хатан байх бөгөөд BHP Billiton, Rio Tinto гэсэн аварга компаниуд бүртгэлтэй байдаг нь тус биржийг дэлхийд өрсөлдөхүйц болгож буй хэрэг биз ээ.

Mongolia tightens rules for investors

2011-02-21T16:02:00.000-08:00

Монгол Улсын ерөнхий сайд С.Батболдын Австрали улсад хийж буй айчлал болон өчигдөр нээгдсэн Монгол Австралийн бизнес форумын тухай “The Australian Financial Review” сонин өнөөдрийн дугаартаа ийм гарчиг өгч нийтлэл гаргасныг өглөөний цайгаа уух зуураа сийрүүлж байна.

Стратегийн ордууд дээр гадны хөрөнгө оруулагч нарт өмнөхөөсөө чанга шаардлага Монголын төр тавьж эхэлж буйг энэхүү нийтлэлд онцолсон байна. Монгол Улсын ерөнхий сайд Австрали улсад анх удаа айлчилж байгаа бөгөөд уг форумын үеэр хэлсэн үгэндээ ерөнхий сайд уул уурхайн орлого, ашгаас Монгол улсын иргэн бүр үр шимийг нь хүртэх ёстой гэж хэд хэдэн удаа маш тодоор онцолж хэлсэн юм. Ингэхийн тулд хөрөнгийн биржийн үйл ажиллагааг сайжруулах том ажил буйг ч дурдаж байв.

МХБ нь ЛХБ-тэй хамтран ажиллах болсон нь Австралийн хөрөнгийн биржийн хувьд тийм ч таатай санагдахгүй байгаа нь өнөөдөр өглөө миний Австралийн хөрөнгийн биржийн төлөөлөлтэй уулзан уулзалтаас мэдрэгдэж байв. Дэлхийн том биржүүд хоорондоо нэгдэж эхэлсэн энэ үед Австралийн хөрөнгийн бирж ч зүгээр суугаагүй байна. Тэд аль хэдийн Сингапурын хөрөнгийн биржтэй нэгдэх асуудлыг хоёр талаасаа судалж эхэлжээ. Энэ тухай дэлгэрэнгүй мэдээллийг Австралийн хөрөнгийн биржээс энэ тухай мэдээлэл түгээх зөвшөөрөл өгсөний дараа би блог дээрээ шинэ бичлэг болгон оруулахаар төлөвлөж байна.

Ер нь бол ерөнхий сайдын хэлж буй үгнүүдийг ажиглаж байхад өмнө нь бизнес хийж байсан хүний зааг, зангараг мэдрэгдэж байх агаад уг нийтлэл дээр ерөнхий сайдын хэлсэн “Economic growth will require sustained and concerned action over a period of years. Well thought out, planned and executed investments are the key to this growth” гэж хэлсэн өгүүлбэрийг ихэд онцолсон байна.

Том таван толгойн тендерт оролцох судалгаа хийхээр гадаадын нийт 755 банк, санхүүгийн байгууллагууд, төрөл бүрийн хөрөнгө оруулалтын сангууд Улаанбаатар ирсэн агаад эдгээр нь сонголт хийж 17 санхүүгийн байгууллагыг дараагийн шатанд үлдээгээд буйг уг сонинд дурджээ. Энэ дотор Австралийн Fortescue Group үлдээд байгаа юм байна.

Бизнес форумын үеэр сонирхолтой сонсогдож байсан зүйл нь нарийн болон өргөн цагираг дээр аль алин дээр нь явж чадах зүтгүүр, вагон болон дундын стандартын тухай яриа байв.

Энэхүү нийтлэлээс харахад том таван толгойн тендер ба үйл ажиллагааны эхлэл нь Монгол улсын хувьд дараа дараагийн стратегийн ордуудад хэрхэн эргэлдүүлэх маш том үлгэр жишээ болох төдийгүй үндсэн загвар нь болох ёстойг гадны ихэнх мэргэжилтэнгүүд өгүүлж байна.

Нэг бодогдсон зүйл нь нэгэнт дэлхийн нүүрсний зах зээл дээр Монгол нь Австрали улсын хамгийн том өрсөлдөгч болж байгаа өнөө үед Австрали улсын компаниуд энэхүү тендерт орох нь манай улсын стратегийн хувьд ялсан нөхцөлд хир зөв байх нь нэг асуудал байх болов уу? Харин хоёр улс хоорондоо шууд өрсөлдөлгүйгээр Хятадын эсрэг нүүрс худалдах үнээ харилцан барих нөхцөл давхар яригдаж таарах байх. Гэхдээ энэ нь олон улсын бизнесийн эрхзүйн хэмжээгээр ямар түвшинд хүртэл зөвшөөрөгдөх нь бас л нэг асуулт болж байна.

Mongolian relations with Australia

2011-02-14T03:34:00.001-08:00

Монгол Австралийн харилцааны лавлах

Ерөнхий сайдын ирэх долоо хоногт Австрали улсад хийх албан ёсны айлчлалтай холбоотой дараах мэдээллийг зохион байгуулагч МҮХАҮТ-с илгээснийг та бүхэнтэй хуваалцахаар сэтгэв. Монгол ба Австрали улсуудын хоорондын харилцааны талаар товч бөгөөд цэгцтэй сайхан мэдээлэл байна.

Монгол Улс Австрали Улстай 1972 оны 9 дүгээр сарын 15-нд дипломат харилцаа тогтоосон. Монгол Улс 2008 оны 10 дугаар сард Австралийн нийслэл Канберра хотноо Элчин сайдын яамаа байгуулж, Монгол Улсаас Австрали Улсад суурин суух анхны Элчин сайд Ц.Жамбалдорж Австралийн Амбан захирагч Эрхэмсэг хатагтай Квентин Брайст 2008 оны 10 дугаар сарын 30-нд Итгэмжлэх Жуух Бичгээ барьсан. Австрали Улсаас Монгол Улсад суух Элчин сайд Сэм Герович энэ 8 дугаар сарын 17-нд Монгол Улсын Ерөнхийлөгчид ИЖБ-ээ барьсан.

Австралийн Сидней хотноо Монгол Улсын Өргөмжит Консулын газар үйл ажиллагаагаа явуулдаг бөгөөд Өргөмжит Ерөнхий Консулаар Австралийн иргэн Питер Слоун 10 гаруй жил ажиллаж байна. Улаанбаатар хотноо Австралийн Өргөмжит Консулаар Монгол Улсын иргэн Ж.Элбэгсайхан ажилладаг.

Монгол Улсын Их Хуралд Монгол-Австралийн парламентын бүлэг /дарга нь УИХ-ын дэд дарга Н.Энхболд/, Австралийн Парламентад Австрали-Монголын парламентын бүлэг /дарга нь Парламентын гишүүн Кирстен Ливермор/ 2008 онд байгуулагдсан. Австралийн Бээжин дэх ЭСЯ Монгол Улсыг хариуцан ажиллаж байгаад 2008 оны 9 дүгээр сараас Сеүл дэх ЭСЯ нь хариуцах болсон. Гэхдээ манай талын хүсэлтийн дагуу Бээжин дэх Австралийн ЭСЯ Монголын иргэдэд виз үргэлжлүүлэн олгож байхаар тохиролцсон.

Нэг. Улс төрийн харилцаа

1980-аад оны дундуур манай парламентын төлөөлөгчид, ГЯЯ-ны сайд Австралид айлчилж, хөдөө аж ахуйн чиглэлээр цөөн тооны хүмүүс Австралид очиж туршлага судалж байсан.

1990-ээд оноос буюу Монгол Улс ардчилсан тогтолцоо руу шилжсэн үеэс хоёр талын харилцаа, хамтын ажиллагаа мэдэгдэхүйц идэвхжсэн. Австралийн Амбан захирагч Билл Хайден 1994 онд Монголд, Монгол Улсын Ерөнхийлөгч П.Очирбат 1997 онд Австралид албан ёсны айлчлал хийсэн. Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн тус улсад хийсэн албан ёсны айлчлалын үеэр “Найрамдал, хамтын ажиллагааны тухай Монгол Улс, Австрали Улсын Хамтарсан Мэдэгдэл” гаргасан бөгөөд уг мэдэгдэлд: “Өөр хоорондын харилцаандаа бие биеэ хүндэтгэх, эрх тэгш байх зарчим болон олон улсын эрх зүйн нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн бусад хэм хэмжээг үндэс болгоно” гэж хоёр талын харилцааны үндсэн зарчмыг тодорхойлсон.

Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Н.Энхбаяр 2005 оны 9 дүгээр сард Австрали Улсын Ерөнхий сайд Жон Ховардтай, Ерөнхий сайд С.Баяр 2008 оны 9 дүгээр сард Австралийн Ерөнхий сайд Кевин Раддтай НҮБ-ын ЕА-н чуулганы үеэр тус тус уулзаж, хоёр талын харилцааны асуудлаар санал солилцож байв. Хоёр орны Парламентын хоорондын хамтын ажиллагаа идэвхтэй хөгжиж байна. Монгол Улсын Улсын Бага хурлын дарга 1992 онд, УИХ-ын дэд дарга 1998 онд, Австралийн Парламентын Сенатын танхимын төлөөлөгчид 1990, 1991 онуудад харилцан айлчилсан. Австралийн Парламентын төлөөлөгчдийн танхимын дарга Дэвид Хоукер 2005 онд Монголд, УИХ-ын дарга Ц.Нямдорж 2007 онд Австралид тус тус айлчилсан. Манай Гадаад хэргийн сайд 1993 онд Австралид айлчлах үеэр “Хөгжлийн хамтын ажиллагааны меморандум”, “Жижиг төсөл хэрэгжүүлэх тухай меморандум”-д гарын үсэг зурсан. Монгол Улсын Сангийн сайд 1998 онд айлчилж төрийн захиргааны шинэтгэлийн асуудлаар туршлага судалж байв. Австралийн Гадаад бодлогын асуудал эрхэлсэн Парламентын нарийн бичгийн дарга 2003 онд, Аж үйлдвэр, аялал жуулчлал, байгалийн нөөцийн сайд Иан Макфарлейн 2005 онд, Гадаад хэргийн сайд А.Даунер 2007 оны 4 дүгээр сард Монгол Улсад айлчилсан ба манай Гадаад харилцааны сайд тус улсад айлчлах урилгатай.

Улсын Их Хурлын гишүүн Д.Балдан-Очир тэргүүтэй УИХ, ХХААХҮЯ-ны төлөөлөгчид 2009 оны 3 дугаар сарын 24-31-нд Канберра, Сидней хотуудад ажиллаж, Австралийн Ноосны бирж, Үр тарианы Холбоо, Ноос үйлдвэрлэгчдийн холбооны үйл ажиллагаатай танилцаж, туршлага судалсан. Австралийн Парламентийн гишүүн, Австрали-Монголын парламентын

бүлгийн дарга Кирстен Ливермор тэргүүтэй төлөөлөгчид 2009 оны 7 дугаар сарын 22-30-нд УИХ-ын дэд дарга Н.Энхболдын урилгаар Монгол Улсад айлчлав. Төлөөлөгчдийг УИХ-ын дарга, Ерөнхий сайд, Гадаад хэргийн сайд нар хүлээн авч уулзав.

Австралийн Ерөнхий сайд К.Радд 2008 оны 8 дугаар сард Монгол Улсын Ерөнхий сайдад хандан Австрали Улс НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн байнгын бус гишүүний сонгуульд нэрээ дэвшүүлж байгааг дэмжихийг хүссэн захидал ирүүлсэн ба НҮБ-ын ЕА-н чуулганы үеэр Ерөнхий сайд нар уулзахад манай тал өөрийн байр суурийг илэрхийлсэн. Австралийн Гадаад хэргийн сайд С.Смит 2008 оны 12 дугаар сард Гадаад харилцааны сайд С.Батболдод АСЕМ-д элсэхэд дэмжлэг үзүүлэхийг хүссэн захидал ирүүлсэн ба манай тал Австралийг дэмжихээ илэрхийлсэн захидал 2009 оны 1 дүгээр сард өгсөн. Хоёр орны хамтын ажиллагааны эрх зүйн үндсийг бэхжүүлэх үүднээс манай тал “Эрх зүйн туслалцаа харилцан үзүүлэх тухай Гэрээ”, “Дипломат, албан паспорт бүхий иргэд харилцан визгүй зорчих тухай”, “Байгаль орчны салбарт хамтран ажиллах тухай Засгийн газар хоорондын Санамж бичиг”, “Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар хоорондын хамтын ажиллагааны тухай Протокол”-ын төслүүдийг австралийн талд гардуулсан.

Хоёр. Худалдаа, эдийн засгийн хамтын ажиллагаа

Хоёр талын худалдааны эргэлт 2009 онд 18,4 сая ам.доллар болсон. Үүний 0,7 саяыг экспорт, 17,7 саяыг импорт эзэлж байна. 2010 оны байдлаар хоёр орны нийт худалдаа 11,3 сая ам.доллар болсон нь өмнөх оны мөн үеийнхээс 19 хувиар нэмэгдсэн байна. Худалдааны баланс 10,99 сая ам.долларын алдагдалтай гарсан байна. 1990 оноос хойш Австрали улсаас нийтдээ 19,8 сая ам.долларын хөрөнгө оруулалтыг 47 компани хийсэн байна.

2008 онд Улаанбаатар хотноо зохион байгуулсан “Discover Mongolia” уул уурхай, хөрөнгө оруулагчдын чуулга уулзалтыг Австралийн Би-Эйч-Пи Биллитон, Рио Тинто компаниуд ивээн тэтгэж, хамтран зохион байгуулсан. Австралийн Гадаад хэргийн сайд А.Даунер 2007 оны 4 дүгээр сард Монгол Улсад айлчлах үеэр уул уурхай, эрчим хүчний салбарын хамтын ажиллагааны хамтарсан ажлын хэсэг байгуулахаар тохиролцсон. Энэ дагуу уг ажлын хэсгийн анхдугаар хуралдааныг мөн оны 8 дугаар сард Улаанбаатар хотноо зохион байгуулсан. Хамтарсан ажлын хэсгийн П хуралдааныг Канберра хотноо 2009 оны 9 дүгээр сард хийсэн. Монгол-Австралийн хоорондын хамтын ажиллагааны ирээдүйтэй салбар, чиглэлийн нэг нь уул уурхайн салбар бөгөөд 2006, 2008, 2009, 2010 онд манай төлөөлөгчид австралийн уул уурхайн хөгжлийн туршлагатай танилцсан.

Гурав. Зээл, тусламж

Австрали Улс 1994 оноос Монгол Улсад хандивлагч орнуудын уулзалтад тогтмол оролцож ирсэн. 1997/1998 онд 2,6 сая, 1999/2000 онд 3 сая, 2000/2001 оны санхүүгийн жилээс 3,3 сая ам.долларыг Монголд хэрэгжүүлэх хөгжлийн хамтын ажиллагааны хөтөлбөрүүдэд зарцуулж ирсэн. 2008-09 оны санхүүгийн жилд австралийн тал 5,2 сая австрали долларын тусламж Монгол Улсад үзүүлсэн ба үүний 3 сая нь Хөгжлийн албан ёсны тусламжийн агентлагийн шугмаар хэрэгжиж буй тэтгэлэгт сургалтад зарцуулагдав. Австралиас манай улсад үзүүлж буй тусламж дараах 3 чиглэлд төвлөрч ирэв. Үүнд:

1. Сайн засаглал. “Чадавхийг бэхжүүлэх хөтөлбөр” /Capacity building Programme/. Энэ хөтөлбөр 1998 оны 10 дугаар сард Засгийн газар хоорондын Санамж бичиг байгуулснаар хэрэгжиж эхэлсэн. 10 жилийн хугацаатай ба өнгөрсөн онд хугацаа нь дууссан. Энэ хөтөлбөрийн үргэлжлэл болгон Монгол-Австралийн Сургалтын Хөтөлбөр /MASP/ хэрэгжүүлэх тухай Санамж бичгийг 2008 оны 11 дүгээр сард Улаанбаатар хотноо байгуулсан. Уг хөтөлбөрийн дагуу монголын оюутнуудад жилд олгох тэтгэлгийн тоо 28 болсон.

2. Дэд бүтцийн хөгжил: Дэлхийн Банк болон НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөрийн шугмаар байгаль орчин, усан хангамжийг сайжруулах чиглэлээр төсөл хэрэгжүүлж байна. Тухайлбал, Дэлхийн Банкны шугмаар Улаанбаатар хотын хүрээлэн буй орчин, усан хангамжийг сайжруулах /USIP/ төсөлд австралийн тусламжийн 50 гаруй хувь нь зарцуулагдсан.

3. Төрийн бус байгууллагуудын үйл ажиллагааг дэмжих хөтөлбөр /Small activity scheme/. Энэ хөтөлбөр нь шилжилтийн үеийн нийгмийн бэрхшээлүүдийг даван туулахад чиглэгдсэн жижиг төслүүдийг санхүүжүүлэх буцалтгүй тусламж хэлбэрээр хэрэгжсэн. Энэ хөтөлбөр 1993 оноос хэрэгжиж эхэлсэн ба эмэгтэйчүүд, хүүхэд, ядуурлыг бууруулах, хөдөө аж ахуй зэрэг чиглэлийн төслүүдэд 2 сая орчим доллар зарцуулсан.

Австралийн Шинэ Өмнөд Уэльс муж улсын Засгийн газар манай улсад 5 тахь бэлэглэснийг 1995 онд Говь-Алтай аймгийн тахийн талд нутагшуулсан. ГХЯ-ны Төрийн нарийн бичгийн дарга Д.Цогтбаатар АРФ-ын сайд нарын уулзалтад Тайландын Пукет хотноо өнгөрсөн 7 дугаар сарын сүүлчээр оролцох үеэрээ Австралийн Гадаад хэргийн сайд Стивен Смиттэй уулзаж, хоёр талын харилцаа, хамтын ажиллагааны асуудлаар санал солилцсон. Сайд С.Смит санхүү, эдийн засгийн хямралыг гэтлэн давахад зориулж Австралийн Засгийн газар Монгол Улсад 5 сая ав.долларын буцалтгүй тусламжийг Дэлхийн Банкаар дамжуулан олгохоор шийдвэрлэснийг уулзалтын үеэр мэдэгдсэн. Мөн 2010 онд зудын хүндрэлийг даван туулахад зохиулж 1 сая ав. доллар буцалтгүй тусламжаар өгсөн. “Залуу элчин” хөтөлбөрийн хүрээнд Монгол Улс жил бүр Австралийн 20 орчим сайн дурынхныг 1 жилийн хугацаатайгаар хүлээн авч, эрүүл мэнд, байгаль орчин, бизнес, боловсролын салбарт ажиллуулдаг.

Дөрөв. Боловсрол, хүмүүнлэгийн хамтын ажиллагаа

Сүүлийн жилүүдэд Австралид ирж суралцаж буй монгол оюутны тоо нэлээд нэмэгдэх хандлагатай байна. Манай оюутнууд Австралийн Засгийн газрын тэтгэлэг, Монгол Улсын Төрийн сангийн зээл болон хувиараа гэсэн байдлаар ирж суралцаж байна. Австралийн талын тэтгэлгээр 1994 оноос эхлэн монгол оюутнуудыг менежмент, бизнес, хууль, төрийн захиргааны удирдлага, олон улсын харилцаа болон бусад чиглэлээр дипломын дараах сургалтад хамруулж эхэлсэн ба одоогийн байдлаар 200 орчим хүн уг сургалтад хамрагджээ. Өнөөдрийн байдлаар Чадавхийг бэхжүүлэх хөтөлбөрийн хүрээнд 80 оюутан Австралийн Үндэсний Их сургууль, Мельбурн, Аделайд, Мэрдок, Гриффит болон Викторигийн Их сургуулиудад суралцаж байна.

Монгол Улсын Төрийн сангийн тэтгэлгээр Өмнөд Уэльсийн Их сургууль, Сиднейн их сургууль, Монашийн Их сургууль, Канберрагийн Их сургууль зэрэг 15 их, дээд сургуульд нийт 200 орчим хүн суралцсан байна. Түүнчлэн манай оюутнууд австралийн их, дээд сургуулиудад хувийн зардлаар ирж суралцаж байна. ЭСЯ-ны судалгаагаар Баруун Австрали мужид – 8 оюутан (Күртний Технологийн Их сургууль, Баруун Австралийн Их сургууль, Мэрдокийн Их сургууль), Куинсланд мужид – 9 оюутан (Куинсландын Их сургууль, Гриффитийн Их сургууль), Виктори мужид – 7 оюутан (Викторигийн Их сургууль, Мельбурний Их сургууль, Свинборний Технологийн Их сургууль), Шинэ Өмнөд Уэльс мужид – 20 оюутан (Сиднейн Их сургууль, Австралийн Худалдааны Их сургууль, Сиднейн Технологийн Их сургууль, Макуарийн Их сургууль, Меркүри коллеж, Оксфорд коллеж, Мартины коллеж), Өмнөд Австрали мужид – 1 оюутан (Флиндерсийн Их сургууль), Канберрагийн Их сургуульд 4 оюутан тус тус суралцаж байна.

Bring the world in Mongol

2011-02-10T07:00:00.001-08:00

Монгол хэмээх нэрийг дэлхийд гаргаж яваа зөндөө бахархмаар Монголчууд буй. Харамсалтай нь дийлэнх нь Монголд бус тухайн гадаадын улс оронд ажиллаж амьдардаг тухай бид олонтоо сонин хэвлэлээс уншиж байгаа. Эдгээр нөхдүүдийн гадаад улсуудад үүсгэн бий болгосон энэхүү биет бус хөрөнгийг биет хөрөнгө хэлбэрээр Монголд авчрах ажил өдгөө маш чухал мэт. Тэдгээр Монголчуудын маань яг хэдэн хувь нь би Монгол хүн болохоороо, би л Монгол улсынхаа нэр төрийг гаргах үүрэгтэй болохоороо гэдэг сэдлээр ажиллаж, амьдран өнөөгийн нэр хүнд, байр суурийг гадаад улсдаа олж, дэлхийд Монголын нэрийг гаргаж буй нь сонирхолтой сэдэв санагдав. Хөлбөмбөгчид үнэхээр азтай хогнууд шүү. Дуртай тоглоомоо тоглоно. Дээрээс нь цалин авна гэдэг яриа байдаг санаанд орсон бөлгөө. Сайн боловсролын үр дүн нь магадгүй шийдвэр гаргах итгэл буюу зориг болон бусдад өгөх биет болон биет бус хаялага байдаг юм уу?

Хөгжил хүнээс эхлэнэ гэж хэлэлцдэг боловч тухайн хөгжсөн хүн нь хаана ажиллаж, амьдарч байгаагаас тухайн улс, үндэстний хөгжил хамаарах нь маргаангүй билээ. Монголын нэрийг дэлхийд гаргахын сацуу Монголдоо тив, дэлхийн нэрийг гаргах үйл явдал, бүтээн байгуулалт ус агаар мэт өдгөө хэрэгтэй байнам. Таван зуун долларын цалинтай ажилд авна гэсэн зараар хүмүүс ирэхгүй байхад сарын хорь хүрэхгүй долларын тэтгэмж өгнө гэхээр хэдэн арван метр урт дараалал халамжийн төв, банкуудын гадаа үүсч байгаа нь бидний үнэлэмжийг шалгаж буй хэрэг юм. Гадаадад сурч боловсрон эх орондоо ирж буй залуусын гол үүрэг нь сурсан эрдэм, мэдлэгээс илүү тухайн улсуудын сэтгэлгээ, ухамсрын стандартыг Монголдоо төлөвшүүлэх юм болов уу? Эдийн засгийн өсөлтийн ачаар тухайн нарийн мэргэшлийн хүн дотоодоос олдохгүй бол гаднаас хөлслөөд авах шиг амархан зүйл өдгөө алга. Харин хэдий хэмжээний хөрөнгө оруулалт хийж байж “гүндүүгүй” Монгол хүнийг цаг барьдаг, хэлсэндээ хүрдэг, хуулиа дагадаг, хэрэглэгчийг хаан гэж үздэг болох вэ гэдэг асуултанд хариулахад тун төвөгтэй. Хайр, итгэл хоёрыг тухайн улсын хувь хүмүүс, нийгмийн хөгжлийг хэмжих хэмжүүр болговол бид хэд дэлхийд хаана давхих байсан бол?

Бичихэд амны билэггүй ч гэсэн барууны зарим орнуудад гэр бүл, найзууддаа төвөг удахгүйн тулд дунд эргэм насандаа дийлэнх хүмүүс нь оршуулгын газраа өөрөө худалдан авч, холбогдох зардлаа тооцоолон хадгаламж хэлбэрээр байршуулан тусгаарласан байдаг тухай өөрсдөөс нь хэд хэд сонсож байсан. Хамт ажиллахдаа биш, хамт түр болон бүр амьдрахдаа ч биш, үхэхдээ хүртэл хажуу хавирганы хүмүүстээ саад, төвөг учруулахгүй юм шүү гэж боддог болбол та бидний үнэлэмж хир өөрчлөгдөж, тэр нь улс орны хөгжилд яаж нөлөөлөх бол? Тэр үед магадгүй Монгол улс дэлхий хэмээх их айлын том өрөө нь мэт санагдах байх даа.

Бид хэн нэгэнтэй өөрсдийгөө харьцуулахгүй бол хөгжлийн тухай асуудлыг ярихад хэцүү билээ. Сайн яваа нэгэнтэй өөрийгөө харьцуулж хурцалж, өрсөлдөж явахын сацуу заримдаа магадгүй элэг бүтэн, эрхтэн эрүүл, сэтгэл амар, эрх чөлөөг бүрэн амталж буйдаа баярлаж явах ёстой юм шиг байгаа юм. Зуу гаруй жилийн өмнө нэг Walter Bagehot гэдэг хүн бүх хүмүүс нэгэн зэрэг бүгд эрх чөлөөтэй бөгөөд эн тэнцүү амьдрах боломж энэ дэлхийд байхгүй гэж хэлсэн юм билээ. Гэхдээ л ядаж энэхүү хөгжлийн ялгааг багасгах нэг боломж нь дэлхийн стандартыг Монголд нутагшуулах гэж бодогдох юм.

Харьцуулалт байхгүй бол бидний ажил уйтгартай болохоос гадна өрсөлдөөн байхгүй бол бидний хувьд хөгжил гэж ярих нь өөрөө утгагүй хэрэг болох биз ээ.

Be too busy to believe in any religions

2011-01-29T07:34:00.000-08:00

Сүсэглэх сэхээгүй завгүй ажиллацгаая!

Хүний сүсэг бишрэл хязгааргүй аж. Гэхдээ энэ нь хүмүүсийн өдөр тутмын амьдралд шууд нөлөөлөхүйц байж болох уу, үүнд хязгаар байх ёстой юу гэдэг нь сонин. Ухаан нь Австралид сурч байхад лалын шашинтай оюутан охидууд битүү хар гивлүүртэйгээ хичээлдээ сууна гээд, сургуулийн захиргаа болохоор хичээлийн танхимд бас ч гэж dress code байх ёстой, манай сургуульд тэр нь байдаг гээд хөөрхөн асуудал болж байж билээ. Тэр нь улам даамжраад орон нутгийн сонин, хэвлэлээр хүртэл улс хооронд, шашин, соёл дундын маргаан болж өрнөж билээ.

Улаанбаатар хотод ихэнх үсчингүүд хуанлийн ажлын өдрөөр биш Тэрбиш гуайн цаглабар дээр байдаг үс авахуулахад сайн, муу өдрүүдийг баримтлан бизнесээ хийдэг болоод нилээд удаж буй. Зурхай харж үсээ засуулдаг найзуудаасаа асуухаар муу өдөр засуулахаар нэг л эвгүй байдаг юм аа гээд үнэн сэтгэлээсээ хэлэх юм. Нөхдийн үсээ засуулдаг өдөр нь эрхтэн хурц болно, жаргал үргэлжид ирнэ гэх мэтийн өдрүүд байх. Тэр өдрүүдээр нь үсчингүүд пиг байдаг юм байх. Сард нэг удаа эрхтэн юугаан хурцалж, жаргал юугаан үргэлжид дуудаж байгаа тэднийг жаахан удаан хугацаанд ажиглахад хувийн амьдралд нь ялгаа гарч буй зүйл харагдахгүй л байдаг юм. Ёстой сайн явах санааных, амны билгээс ашдын билэг л гэдэг байх даа. Зөнч нарын тухай саяхан бас энд бичиж байснаас гадна шашны тухай нилээд хэдэн жилийн өмнө өөрийн бодлоо энд сийрүүлж байв.

Анхны харцаар дурлалцан хайр сэтгэл юугаараа холбогдон нэг гэрт орох шахах үедээ ивээл жилтэй хүн нь биш гэдэг шалтгаанаар миний мэдэхийн хоёр ч хос амьдрал зохиож чадаагүй. Хайр сэтгэл тэгэхээр анхны харцаар бус арван хоёр жилийн нэгнээр нь зохицуулагддаг байх нь. Саяхан сонссон үнэн хөгжилтэй боловч жигшмээр жишээ бол бодит явдал билээ. Монголын маань нилээд том банкны салбарын захирал өөртэй нь харш жилтэй хэмээх шалтгаанаар тус банкин дээр бузгай сайн дадлага хийж дуусгаад ажилд орох бүхий л шалгуурыг нь хангасан залууг ажилд авахыг татгалзжээ. Шалтгаанаа яг ингэж хэлсэн гэж байгаа юм. Хүний нөөцийн удирдлага гээд том шинжлэх ухаан байдаг даа уул нь. Энэ янзаар бол тун удахгүй байгууллагуудын ажилд орох хүсэлтийн маягт дээр төрсөн жил, орд гэсэн асуултууд дурайж байвал гайхах зүйлгүй болох нь. Аав минь бурхан болохоосоо өмнө чандарлаарай гэж захисан юм гэсэн. Гэсэн лам үзээд тэгж болохгүй ээ, зохихгүй нь ээ гэсний дагуу гэр бүлийнхэн маань захиасыг нь биелүүлж чадаагүй. Гэсэн ч миний хувьд аавын минь өөрийнх нь хүсэл одоо ч хүртэл эрхэм байдаг юм.

Харин ч усанд орвол буян арилна, зураг авахуулбал нас богино болно гэх мэтийн өчнөөн “стандарт”-ууд өдгөө бараг байхгүй болж халуун ус, сауны газрууд энд тэнд цэцэглэн хөгжиж, зургийн аппарат борлуулдаг компаниуд асар их борлуулалттай ажиллаж байгаа нь бидний зол билээ. Саяхан мессенжерээр хөгжилтэй зүйл ирж билээ. Тэр нь "Сайн далдыг харагч, мундаг зөнчийг маш өндөр цалинтай ажилд авна. Өөрөө мэргэлээд олоод даруйхан ирж уулз" гэсэн.

Үүнтэй холбоотой нэгэн гадаад түншийн маань саяхан хэлсэн үг нь толгойд бууж байнам. Миний ямар нэгэн шашин шүтдэг үү гэсэн асуултанд тас тас инээнгээ “I am too busy to believe in any religions” гэсэн бөлгөө. Үнэхээр ч бидний цөөхөн Монголчуудын зарим нэгний хийх ажил нь арай л багадаад байгаа мэт.

Think globally and act locally

2011-01-11T22:37:00.000-08:00

Дэлхийн энтэй сэтгэж, дэнж дээрээ хэрэгжүүлье!

Сүүлийн үед муу сайн гадныхан гэж уурласан хүмүүс бишгүй тааралдах болов. Шалтгааныг нь асуухаар үндэслэлтэй юм ч байна, үндэслэлгүй юм ч байх шиг. Би Монгол хүн учраас, тэр тусмаа насаараа энэ суманд амьдарч буй учраас Оюутолгой намайг ажилд авах ёстой гээд нэг нөхөр дүрэлзэн уурлаж байв. Аливаа хүн өөрийн мэдлэг, чадвараараа үнэлэгдэн хаана хэнтэй ажиллахаа ажил олгогчтой зөвшилцөн шийдэх болохоос биш угаасан ус, унасан газрын эзэн нь ямар чадвартай байхаас үл хамааран давуу эрхээр тухайн газар нутагт ажиллах ёстой юм бол яахаараа олон мянган Монголчууд Солонгос яваад байгаа юм бол? Нутаг ус нь гундуу байхад харийн орон руу хаяж явчихаад гадны компани гарт баригдахуйц ажил эхлүүлэнгүүт нутаг усны харъяалалаар бусдыг боомилно гэдэг бол хүний эрхийн хувьд харшлах буй заа.

Жижиг дунд бизнесийн түвшинд Хятадууд мах их хэмжээгээр нөөцлөн авч тэр чинээгээр махны үнэ өсч буй мэдээлэл сүүлийн үед хүчтэй цацагдаж буй. Гэнэт сонин бодол орж ирэв. Хятадуудын оронд Орос, Япон, эсвэл нэг Америк нөхөр яг ижил байдлаар махны бизнес хийсэн бол ард иргэд хир хүлээн авах бол? Уул нь хэдэн арван сая малтай Монгол улс дотоодын хэрэгцээгээ бүрэн хангаад зогсохгүй хоёр хөршөө, цаашилбал бусад улсууд руу махны экспорт хийж бүс нутагтаа томоохон тоглогч болох боломжтой. Энэ утгаараа харвал гадныхан мах их авч байх тусам сайн мэт боловч дотоодын зах зээлийн үнэнд шууд нөлөө үзүүлэх түвшинд хүргэхгүй байх нь төрийн бодлого байх ёстой биз. Япон улс цагаан будааны экспорт дээрээ онцгой бодлого хэрэгжүүлдэг билээ. Хашаагаараа дүүрэн малтай малчин дотоодын хэрэглэгчид заръяа гэхээр хэт хямд үнэ хэлээд шулуулах гээд байдаг, ашгаа бодоод ченж болон гадныханд заръюу гэхээр үндэсний эрх ашгийг аймшигтайгаар зөрчсөн “гэмт хэрэгтэн” болж Монгол ах дүү нараа шулах гээд байдаг ацан шалаанд ороод байгаа бус уу? Бараа, түүхий эдийн бирж байгуулах төсөл ХХААЯам дээр явж, УИХ руу хууль нь орж батлагдах түвшинд яваа сураг сонсогдоод даруй хэдэн жилийг элээж байгаа.

Гадны санхүүжилтээр хийгддэг зарим нэг төсөл, хөтөлбөрүүд нь шууд хэлэхэд мафийн шинжтэй болсон байдаг нь нууц биш. Нэг сонгон шалгаруулалт гадны байгуулага санхүүжүүлэхээр болж зарлана. Төсөл хэрэгжүүлэхээр сонгогдсон зөвлөх компани нь санхүүжүүлэх компанийн найз гадны компани байх тохиолдол бузгай олон байна. Гадны зөвлөхийн шаардлага нь ихэвчлэн бизнесийн ангилалын суудлаар ниснэ, дор хаяж 4-5 одтой зочид буудалд байрлана гэсэн байх нь элбэг байсан боловч сүүлийн үед энэ шаардлагаа болиод байгаа бололтой юм билээ.

Өөрөөр хэлбэл гээндээ ч гоондоо ч гэдэгчлэн “муу, сайн” гадныхан болон “сайн, муу” Монголчууд та бидний аль алинд нь асуудал байх шиг байгаа юм. Гадныханыг Монголоос гаргана гэж байгаа бол тэдний түвшинд болон тэднээс илүү түвшинд ажиллаж, сэтгэж, хариуцлага үүрэх чадвартай залуус олшрох ёстой болох байх. Сүүлийн хэдхэн сард Монголын хамгийн анхны компани бие даан гадны хөрөнгийн бирж дээр бүртгүүлж, Хадгаламж банк, Юнител корпораци, Скайтел компаниуд 100% Монголчуудын эзэмшлийнх болсон тухай мэдээллүүд цуварч байна. Дээрээс нь бас бус гадаадын хөрөнгө оруулалттай Монголын томоохон компаниуд Монгол талынхаа хөрөнгө оруулагч нарын хувийг өсгөж тэр чинээгээр компанийнхаа олж буй ашгийг Монголдоо үлдээхийн тулд бүтцийн өөрчлөлт хийх, Монгол компаниуддаа хамтран ажиллах, нэгдэх, хувьцаагаа зарах, солилцох саналуудыг эрчимтэй тавьж эхэлж байна.

“Муу, сайн” гадны мэргэжилтэн, зөвлөхүүд байгаагүй бол дээрх компаниуд ийм амжилтанд хүрэх байсан гэдэг нь нилээд эргэлзээтэй. Дээрээс нь би Монгол хүн учраас хэмээн цээжээ дэлддэг нөхдүүдээс илүүтэйгээр өөрийн чадахгүй, мэдэхгүй юмаа гадны хүмүүсээс хурдан сураад авъя, би энэ жалга, довны эзэн нь тул гэхээс илүү гадны өндөр зэрэглэлтэй мэргэжилтэнтэй өрсөлдөж Монголдоо бодит баялаг бүтээнэ гэсэн зорилго тавин өдөр шөнөгүй Монголдоо ажиллаж буй Монгол залуусын хандлага, хаялага дээрх дурдсан амжилтыг бүтээж буй билээ.

Нэг хэсэг гадаад улсад, дэлхийн нэр хүнд бүхий байгууллагуудад сурдаг, ажилладаг Монгол хүмүүсийн тухай нилээд ярьдаг, бичдэг, алдаршуулдаг байв. Одоо энэ хандлагыг бидний үеийн залуус өөрчлөх цаг нь болжээ. "Яс юман дээрээ" өдгөө гадаад явах нь хөдөө явахаас ч амар, хялбар болсон байнам. Эдгээр нөхдүүд өөрийн нөр их хөдөлмөрийн үр дүнд тухай нэр хүндийг олж авч Монгол улсаа тухайн орнуудад сурталчилж байгаа боловч Монгол улсын хөгжлийг бодитоор яаж дэмжиж байгаа вэ гэдэг асуулт их сонин? Монголд татвар төлж байгаа юу? Сурсан мэдсэнээ Монголд хийж хэрэгжүүлж, нөгөө Ханбогд сумын нөхөрт зааж байгаа юу? Гадаадад өндөр боловсрол эзэмшин, мэргэжлээрээ тэндээ ажиллаж хангалттай туршлагатай болсон Монголчууд нутагтаа ирж бодит хөрсөн дээрээ буун, Монгол улсын хөгжлийн төлөө өөрсдийгөө “золиослох” цаг нь болжээ. Өвлийн улиралд хамтдаа утаатай Улаанбаатарт өвөлжиж үзээгүй хүн хэзээ ч бодит шийдэл гаргах тал дээр бүтээлч ажил хээрийн галуу нисэн үл хүрэх газраас хийж чадахгүй биз ээ.

Үнэхээр Монгол хүн Монголдоо эзэн баймаар бол Монголд маань хэрэгтэй байгаа гадны мэргэжилтэнгүүдийн тоотой тэнцэх хэмжээний нарийн мэргэжлийн Монголчууд бэлтгэгдэх, эсвэл тэр хэмжээгээр бэлтгэгдсэн Монголчууд нь Монголдоо буцан ирж ажиллаж таарах байх.

Сарнайн иш өргөстэй байдаг тулдаа сарнай цэцэг төгөлдөр юм гэдэгчлэн ямартаа ч “муу, сайн” гадаадууд болон ”сайн, муу” Монголчуудын хамтын хүч манай улсын хөгжлийг дараагийн шатанд аваачих буй заа.

Shame on you!

2010-12-28T06:29:00.000-08:00

Еэ еэ бөө вөө буюу ичиг ичиг

Гадаадад амьдарч буй иргэдийнхээ эх орныхоо хөгжилд хувь нэмрээ оруулахаар гаргаж буй бүтээлч, шинэ санаачлагыг дэмжих, зохион бичлэгээрээ дамжуулан төр засагтаа санал бодлоо хүргэх боломжийг бүрдүүлэх зорилгоор зарласан “Эх орныхоо хөгжилд – Миний оролцоо” сэдэвт эссэ бичлэгийн уралдааны тухай мэдээллийг анх Цахим өртөөний сүлжээнээс авч байлаа. Харин саяхан Твиттерийн хуудаснаас уг уралдаанд шалгарсан бүтээлүүд цахим хувилбараар зохион байгуулагчийн энэхүү вэб дээр тавигдсан тухай мэдээлэл аваад шимтэн уншихаар суусан юм.

Гэтэл тусгай байранд шалгарсан энэ эссэний гарчиг нь нэг л танил харагдаад болдоггүй шүү. Ороод үзтэл миний дээр бичиж байсан энэхүү бичлэгийг үг, үсгийн зөрүүгүй хуулаад зохиогчийн нэрийг нь солиод тавьсан байх юм. Дээхнэ үед би оюуны хулгай, хуулан бичлэгтэй холбоотой энэхүү бичлэгийг бичиж байсан билээ.

Япон улсын Акита их сургуульд сурдаг юм уу, ажилладаг юм уу бүү мэд Жаргалдаваа ЛХАГВАСҮРЭН гэдэг нөхөр цагаан махны хэрэг хийхээр барах уу бүр Монгол улсын төр засгаас оюуны хулгай хийснийхээ төлөө шагнал энэ тэр авсан бололтой дог шүү. Өндөр хөгжилтэй орнуудын их, дээд сургуульд уул нь энэ тухай маш сайн зааж, анхааруулдаг юмсан. Энэ залуугийн маань чих нь хатуу юу эсвэл тийм нэг сайхан гүндүүгүй Монгол уу гэдэг асуултыг блогийг минь яг одоо уншиж буй танд тавимаар санагдав.

Энэ том хил хязгааргүй бөгөөд эрх чөлөөт цахим ертөнц дотор ийм замаар хир удаан бөгөөд хир хол явж чадна гэж тооцоолсон юм бол доо хөөрхий энэ залуу! Хэрэв энэ залуу сурдаг бол Японы сургууль руу нь би энэ тухай мэдэгдвэл тухайн улсын стандартаар бараг л сургуулиасаа хөөгдөх байх шүү. Хөөрхийг тэгж бүлтэгнүүлэх сонирхолын хэлтэрхий надад байхгүй ч хүний бүтээл хулгай хийн тэр тусмаа Монгол улсын төр засгаас шагнал авсан нь эмгэнэлт драмын жүжиг шиг л санагдах ажгуу.

Монголчууд ичих нүүрэн дээрээ элэг наасан гэж ярьдаг. Энэ харин овоо зузаан элэгтэй нөхөр дөг шүү. Хэний янаагүй бид нар айхаасаа илүү ичиж сурмаар байгаа юм даа!

Ride the wave!

2010-12-07T06:41:00.000-08:00

Гадаадад сурах боломж

IUJ-г төгсөх үед маань дипломын ажлыг минь удирдсан профессор маань дараах цахим шууданг илгээжээ.

Dear Vinzo,
I am planning to visit Mongolia in January for JDS interviews... If you know good friends you may want to encourage to consider MBA program for JDS and private students for E-Biz. I can even meet E-Biz potential candidates, if you could line up a few...
Take care and good luck for everything...
-Prof. Jay

Энэхүү профессор бизнес сургуулийн маань захирал, дэд захирлаар ажиллаж байснаас гадна сүүлд намайг сургуулийнхаа оюутны зөвлөлд ажиллаж байхад MBA хөтөлбөрийн захирлаар ажиллаж байсан санаж байна.

Японы засгийн газрын тэтгэлэгийн эхний шатанд тэнцсэн хүмүүсээс ярилцлага авах журмаар сонгон шалгаруулалт хийх ажлаар Улаанбаатарт ирж байгаа бөгөөд энэхүү тэтгэлэгт зөвхөн төрийн байгууллагын ажилчид хандах ёстой юм билээ. Гэвч багшаас шалсаар байгаад хувиараа ажилладаг, хувийн байгууллагад ажилладаг сайн залуус байвал уулзуулж, Азийн Хөгжлийн Банкны тэтгэлэгт хамруулах талаар ам алдуулж дөнгөв. Цаашилбал сургалтын зардлыг бүтнээр эсвэл хэсэгчлэн сургуулиас хөнгөлөх боломжууд ч гарч мэдэх юм. Энэ бүх боломжууд сурах гэж буй хүний мэдлэг, чадвар, ажлын туршлага, хүсэл эрмэлзлэлээс шууд хамаарах бөлгөө. Ерөнхий шаардлага нь энд байх шиг байна.

Анх би өөрөө хэрхэн Япон явж байсан болон тухай эндээс, тэндээс буцахаасаа өмнө бичсэн сэтгэгдлийг эндээс болон эндээс тус тус уншиж товч ч болов мэдээлэл авах боломжтой.

Япон улсад барууны бизнес сургуулийн стандартаар мастерийн зэрэг хамгаалах зорилготой, хэл болон ажлын туршлагын болзлоо хангасан, судалгааны ажлын чиглэл, зорилгоо гаргасан хүмүүс надтай холбогдож болгооно уу.

The energizer of the weekend!

2010-12-05T02:14:00.000-08:00

Principles of management

2010-11-27T04:50:00.000-08:00

Удирдахуйн үндэс

Менежментийн онолын суурь болсон төлөвлөлт, зохион байгуулалт, манлайлал, хяналт гэсэн үндсэн 4 функц байна аа. Дэлхийн ямар ч их сургуулийн хүний нөөцийн үндсэн хичээлээр эдгээрийг дурддаг болов уу. Ухаан нь энэ 4 функцыг сайтар зохион байгуулж хоорондын тасралтгүй холбоосийг гагнаж байж тухайн байгууллага, цаашилбал тухайн улсын эрхэм зорилго бүрэлдэж, тэр чинээгээрээ байгууллагын бүтэц нь ойлгомжтой болж, улмаар тухайн байгууллагын өөрийн гэсэн өвөрмөц соёл нь бүрэлдэж, ирээдүй рүү яаж явах зам нь зурайх буюу байгууллагын дунд, урт хугацааны стратеги, бодлого нь саруулхан болох учиртай юм шиг байгаа юм. Энэ 4 функцыг хувь хүний төлөвшилд ч шууд хэрэглэж болохоор. Бараг 10 орчим жил төрийн ба хувийн янз бүрийн байгууллагуудад нилээдгүй төрлийн ажлуудыг хийж байсны хувьд дээр дурдсан удирдлагын онолын эхлэл болох төлөвлөлт, төгсгөл болох хяналтын үйл ажиллагаа Монголын зарим нэг байгууллагуудад учир дутмаг мэт анзаарагдаад буй.

Төлөвлөлтийг хийхдээ ихэнх байгууллагууд богино хугацааны буюу өнөө, маргаашийн ашиг орлого дээр суурилан хийдэг нийтлэг хандлага байна. Хулхи бизнесээр нилээд мөнгө цохиж аваад дараа нь компаниа дампууруулж, эсвэл нэрийг нь солиод дахиад л өнөөх олиггүй бизнесээ давтаад явна. Сонгодог макро түвшний жишээ нь УИХ-ын сонгуулийн амлалт, сонгуулийн үйл ажиллагаа ба дахин сонгууль. Богино хугацаанд суурилсан, баахан элбэг бэлэн амлалт өгч байгаад сонгогдоно. Дараа нь тойргоо солиод дахиад үзнэ. Ер нь УИХ-ын гишүүнийг жалгын хогоо цэвэрлүүлэх гэж, дүүргийн эмнэлэг, цагдаад машин авч өгүүлэхийн тулд сонгох ёстой эсэх? Овоо босгоогүй бол шаазгай юунд суух билээ гэгчээр цагаан цаасан дээр юу ч бичсэн болохоор ард түмэн, өөрөөр хэлбэл “зах зээл” нь бэлэн байгаа тул нөхдүүд улс төр болон эдийн засгийн хувьд шууд бизнес хийх платформ байдлаар та биднийг ашиглаж байна. Буруу хэллээ. Та бид өөрсдөө ашиглуулаад байна.

Зохион байгуулалтын хувьд бол бараг барууныхан Монголчуудаас сурах цаг нь болсон бус уу. Том жижиггүй нийгмийн бүхий л түвшинд хуваах бялууныхаа хэмжээ, хувиа тохирсон байхад зохион байгуулалт бол ямар ч асуудал биш. Юун тэр Италийн мафийн зохион байгуулалт юм шиг байгаа юм. Хүн болгон бие биенээсээ эдийн засаг, нэр хүнд, цаашилбал амь насаараа хамааралтай болсон байдаг тул ингэхээс ч өөр аргагүй мэт. Гол нь энэхүү зохион байгуулалтын нэгдлийг макро түвшинд буюу улс орны хэмжээнд задалж томруулж өгвөл, түүнчлэн нөхдүүдийн ашиг сонирхол, эрхэм зорилгыг тулга тойрсон биш, тив тойрсон хэмжээнд өргөжүүлэх боломжийг нь олговол ажил ямар хурдан явж, улс орон ямар түргэн хөгжих бол оо гэж хааяа бодогдох.

Манлайлал хэмээгч функцын хувьд жаахан гадаад хэл гадарладаг болсон, эсвэл зурагт, сонингоор гарах эмгэгт баригдсан хүмүүсийн тоо геометрийн прогрессоор өсөөд байгаа мэт хандлага зэрвэс ажиглагдах аж. Нэг л их том том ярьсан улсууд байх боловч ярьсан юмаа утга найруулгыг нь болъёо гэхэд дүрмийн алдаагүй Монгол, Англиар бичээд хэвлээд гаргах хүн хэдэн хувь нь байгаа бол гэдэг сонирхолтой асуудал шүү. За тэр бичгийн хэвийг нь энд дурдахаа болъё доо. Зарим хүний бичгийг лав би нилээд хэдэн шил шар айраг уусны дараа л хальт гаргахаар юм билээ. Товчхондоо манлайлах гэдэг амбиц хүн болгонд ижил заяасан боловч чухам юун дээр манлайлах ёстой вэ гэдэг ухааныг бурхан даанч харам заяаж дээ та бидэнд. Тухайн хүний үнэ цэнийг нь байгууллагын урт хугацааны зорилготой уяж чадвал алсдаа бүгд биш юм аа гэхэд дийлэнх хүмүүс дор бүрнээ өөрийн оюуны болон биеийн хүчний дээд, доод хязгаарыг мэдрэн бурхангүй газрын бумба үе үе галзуурдагаа болих нигууртай бус уу. Хэлэх гээд байгаа санаа маань урт хугацааны төлөвлөлт байхгүйгээс зарим нэгэн маань 25 км-ийн марафонд гарч байж 100 метрт гүйх гэж байгаа юм шиг хамаг хүчээ эхний хэдхэн секүндэд шавхсан хирнээ бусдыгаа айлгаж эсвэл аргадан байж тэднээрээ эргэж чирүүлэн бариандаа орж буйгаар зүйрлэмээр санагдав. Тэгэн барин байж барианд орсон байж зарим нь ёс суртахуун, этикийн хувьд ичмээр гэхэд ч гоёдмоор авир гаргахыг нь харахаар бурханы нулимс дуусдаггүй юм байхдаа гэж гайхмаар.

Хяналт гэдэг үгний үндсэн утга орчин цагийн Монгол хэлэнд энэ утгаараа хэвээр байгаа юу гэдэгт би хааяа дотроо бодоод эргэлзээд байдаг болсон байна лээ. Хяналт, хариуцлага гэдэг үг Монгол улсын ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл шиг хязгаарлагдмал, Японы эзэн хааны эрх мэдэл шиг бэлгэдлийн шинжтэй болоод удаж буй бус уу? Богино хугацааны төлөвлөлт буюу нэг удаагийн “цавчаа” дээр угаас хянах гэдэг утгагүйгээр барах уу боломжгүй зүйл болох нь гарцаагүй. Түүнчлэн тийм дээд зэргээр зохион байгуулагдсан мафийн шинжтэй гадаад орчин буюу масс хүмүүсээс тусгаарлагдаж хязгаарлагдан хамгаалагдсан бүлэглэлүүдийн үйл ажиллагааг хянах тохиолдуулах нь хар арьстан хүмүүсээс бүрдсэн хоккейн баг өвлийн олимпын аварга болохтой агаар нэгэн бөлгөө.

Аж ахуйн нэгжээс эхлэн төрийн түвшинд хүртэл нэг иймэрхүү нийтлэг дутагдалтай хандлага байгаа мэт надад харагдах бөгөөд эдгээр буруу зөрүү хандлагын улмаас бид өөрсдийн үнэ цэнээ мэдрэхгүйгээр үр барам эх захаа алдаад удаж байна. Үр дүнд нь ахмад, дунд, залуу үеийн хоорондох үл ойлголцол, замбараагүй соёлын нэгдэл болон зөрчил үүсч хөдөөгийн олон салаа зам шиг хөгжил рүү хөтлөх үндсэн замаа тод харах билгийн мэлмийгээ та бид өөрсдөө булингартуулж байнам.

Тэгээд шийдэл юу вэ гэж үү? Шийдэл бол та! Маргааш таныг бурхан өөр дээрээ ир гэж имэйл явууллаа гэж бодоод дараа нь таныг энэүү ертөнцөөс үдэж гаргах ёслол дээр хэн хэн ирж, юу юу гэж хэлэх бол оо гээд нэг тунгаагаад үзээрэй. Ашгүй нэг хоолны сав хорогдлоо гэж дотроо сэм бодох хүмүүс мэр сэр байх бий вий гэж хааяа хэний янаагүй айж, ичиж явбал энэ улс маань жаахан ч гэсэн хөгжих байлгүй дээ эрх биш. Чингисийн удмын, тэнгэр заяат Монголчууд айна гэж юу байх вэ. Харин бид нар жаахан ичээд л сурчих хэрэгтэй байна. “How to be shy for dummies” гэдэг ном байдаг болов уу?

Mining empire

2010-11-22T06:37:00.000-08:00

Уул уурхайн вант улс

Ажлын шугамаар уул уурхайгаараа дэлхийг шуугиулаад байгаа том, жижиг таван толгойнууд байрлах Өмнөговь аймгийн Цогтцэций сум, Оюу толгой байрлах Ханбогд сум, цаашлаад Гашуун сухайтын хилийн боомт орж ажиллав. Ажил, амьдрал ид буцалж буйг захиалга өгөхгүй бол олдохгүй зочид буудал, Улаанбаатар хотын ресторантай бараг адил үнэтэй хоол, сар тутам шинээр баригдаж буй барилгын ажлаас нь бэлхнээ харж болно. Хэдхэн мянган хүнтэй Цогтцэций суманд гэхэд л бараг 10-аад арилжааны банкууд салбараа нээж, 2 ч АТМ суурилагдаж байна. Сумын цагдаагийн машин нь дандаа Ланд-80. Ер нь явж буй бүх машин нь жийп. Улсуудын ярьж буй бизнесийн хэмжээ нь дунджаар 1 сая ам.доллар буюу түүнээс дээш. Уудаг архи нь Соёмбо эсвэл виски. Болор архи ганзаглаж очоод хүмүүст ад үзэгдэв. Мэдмээр юм билээ золиг гэж.

Өмнө тийшээ зам маш сайн баригдаж байгаа юм байна. Ирэх зун гэхэд Мандалговь хүртэл цэлийсэн сайхан өргөн зам баригдан дуусч, цаашилбал Оюу толгойгоос хилийн зурвас хүртэл хар зам дуусах бололтой. Зам зуур замын компаниудын инженерүүдтэй ганц хоёр шар айраг уун хууч хөөрөх зуур тэднээс гадныхан чадаж байхад бид нар яагаад чаддаггүй юм гэсэн хор шар, ижил хэмжээний техник, тоног төхөөрөмж, хөрөнгө мөнгө гаргаад өгвөл тэднээс хэд дахин илүү хийж чадах тухайгаа байж суун ярина билээ. Даанч төсөв батлагдаад мөнгө нь тэд нарын гар дээр ирэх хүртэл хэдэн дарга нарын гараар дамжиж, анх батлагдсан төсвийн бараг 30%-с доошхи дүн нь дансанд нь ордог гэж батлан ярих юм билээ. Даанч дээ л гэмээр байв.

Бас нэг ихэд анзаарагдсан зүйл нь хаа ч очсон, ямар ч байгууллагын шийдвэр гаргах төвшний хүмүүс, голлох менежерүүд миний үеийн залуус болжээ. Ахархан зуур танилцаж, хэл амаа ойлголцоход ч тун амар юм адилхан залуу улс болохоор. Аргагүй 70, 80-аад оны үеийнхний бүтээн байгуулалтын үе хүссэн хүсээгүй иржээ. Ханбогд сумыг Цогтцэций сумтай харьцуулахад арай л өөр дүр зураг бууж байх. Хүмүүс Energy Resources Монгол компани юм болохоор эх орондоо наах юм хийж байгаа. Харин Оюу толгой дээр ийм үлдэцтэй бүтээн байгуулалт байхгүй гээд байсан нь дэд бүтцийн байдлыг нь харахад үнэний ортой ч юм шиг зэрвэс ажиглагдав. Улаанбаатарын стандартыг сум дээрээ бий болгоно хэмээн зүтгэж буй Цогтцэций сумын засаг даргын амбиц ихэд таалагдсан бөлгөө.

Зам зуур байрлах хоолон гэрүүдэд үндсэндээ шөл, цуйван гэсэн хоёр төрлийн л хоолны сонголт байна. Харин нэг гэрт ороод ямар хоол гарах уу гэтэл дурын хоол гарна гэж байна. Гуляш авъя гэтэл гуляш гэж юу байдаг юм гэсэн гэдэг. Зам зуур хааяа нэг тааралдах говийн айлуудаас зам асуухад зарим айлууд нь гадаа нь машинаа сингалдаад байхад гарч ирэхгүй, хаалганы завсраар шагайж харчихаад буцаад эргэх юм билээ. Мань мэттэйгээ адилхан төөрсөн хүмүүсээс залхсан бололтой.

Уурхайн амнуудаас 60-100 тоннын чиргүүлтэй болон чиргүүлгүй хүнд даацын тэргүүдээр ёстой л өдөр шөнөгүй нүүрс зөөж байна билээ. Тэрхүү аварга тэрэгнүүдийн явдаг замыг “Мангарын зам” гэх агаад уг зам дээр дунджаар 7 хоногт 6 осол аваар гарч тэр тооны жолооч нар амь эрсддэг гэнэ. Анх ч хүн нас барлаа гэхэд хүү хаа гэдэг байсан бол сүүлдээ Хятад бол дүүрч, Монгол жолооч нас барсан бол хайран байна гэж халагладаг болжээ. Харин одоо нутгийн жолооч л биш бол уг зам дээр хүн нас барахад тоодог хүн бараг л алга болжээ. Тэр олон мянган машины цуваанаас үүссэн нүүрсний тоосжилт, замын тоос орчны үзэгдэх байдлыг хязгаарлаж, рейсний мөнгөө ахиухан авахаар нойр хоолгүй зүтгэж байгаа жолооч нар аваар хийдэг байна. Дээрээс нь согтуу жолооч нар, дээрээс нь хүнд даацынх хирнээ гүйцэж түрүүлэх үйлдэл хийж байгаад аваар хийж буй тохиолдолууд зөндөө юм.

Хилийн цаана жолооч ах хүүгийн танилцсан өвөр Монгол залуугийн гэрт очиж гэр бүлтэй нь танилцан нэг сагс пийжүү уун ярих зуур өөрийгөө Монголоор тун муу ярьдгаа мэдрэв. “Love actually” кинон дээрх гардаг Англи залуу Америк явж Бритиш аялга бүхий англи хэлээр Америк бүсгүйчүүдийн эгдүүг хүргэдэг үзэгдэл санаанд байн байн орж, хэлсэн юмыг нь дахиад хэл дээ, энийг юу гэдэг вэ гэж байн байн нөгөө Өвөр Монгол залуугаас асууж инээдээ барж суув. Өвөр Монголчуудын хэрэглэж буй үгс нь утгын хувьд яалт ч үгүй бидний хэрэглэдэг үгнээс хамаагүй утга төгөлдөр байх юм. Хэдий анх сонсоход инээдтэй ч гэсэн. Жишээ нь, цайх бүрэх-цай хандлах, танай хэлийг төхөөрөхгүй-танай хэлийг ойлгохгүй, юутай вэ-хэдэн настай вэ буюу ямар жилтэй вэ, хөнгөн толгойтой цус-Монголоор бол п**** гэсэн хараалын үг, эхээ ухмар-mother****** (энэхүү хэллэгийг Хятадаас орж ирсэн гэх агаад Монгол хүмүүс яавч ийм зүйл бодож хэлэхгүй гэж байв), дотуур өмд-огтор өмд, мөнгө үйрүүлэх-мөнгө задлах, навч-тамхи, цэгээ-айраг, луухаан-хөгширч үхэх гэж байгаа хүн, авхай-гуай, Голомт Монгол-Ар Монгол, цахиур дэн-тамхины асаагуур, гэгээмсэг-агуу, хөл залгагдах-хугарсан хөлөө бороолохыг хэлж буй, сүүдэр авах-рентген зураг авахуулах гэх мэт. Хятадуудаа муу Хуцаа (Хужаа) гээд бас их дургүй юм. Хааяа Өвөр Монгол ба Хятадуудын хооронд зодоон болдог юм гэсэн. Улаанбаатар гэж дуулснаас очиж үзэхийг мөрөөдөхөөс ч айдаг энэхүү шавар тагзанд амьдарч буй Өвөр Монгол гэр бүлийг хараад өр өвдөх шиг л болсон сон. Нөхөр нь хүнд даацын тэрэгнүүдийн моторын тосыг солих агаад өдөр шөнөгүй ажиллах. Ажил хийхгүй л бол энэ олон зуун сая хүн дотор амиа хорлож байна л гэсэн үг гэх. Эдний хажууд Монголын өвгөнтийн хөндийнхөн бол үнэн жаргалтай амьдардаг юм билээ шүү.

Богинын болон алсын тээвэрт явдаг жолооч нар дээр хилийн цаана тээвэр хийж буй тэрэгнүүдийг оруулбал нийт 10,000 орчим хүнд даацын тэрэг Монголоос Хятад руу нүүрс зөөж байна. Хил давангаа Хятадын боомт хотод оройн хоол идэх зуур алсын тээврийн Монгол жолооч нартай ярилцахад сайн гүрийвэл сард 4-6 сая төгрөг хийдэг гэнэ шүү. Гэхдээ энэ мөнгийг их л зовж олохыг хэлнэ билээ. Уг боомтын хилийн наана, цаана байх Монгол, Хятадын тосгоныг шууд харьцуулбал Том Круз, Николь Кидман нарын тоглосон “Far and Away” киноны үзэгдэл. Зэрлэг өрнөд гэж ярьдаг байсанчлан Зэрлэг Өмнөд гэж хэлэхээр. Газар олж авахын тулд яаж тэмцэж, эмх замбараагүй, бохир заваан хотод хэрхэн амь зууж буйг харуулдаг билээ түүнтэй яг адил. Хүмүүсийн ярихнээ 1990-ээд оны Эрээн хот гэх. Тун удахгүй Эрээнээс том, Эрээнээс өндөр хөгжилтэй хот болгохоо тосгоны дарга амласан байна билээ. Хилийн цаана байрлах энэхүү тосгонд нүүрс хүлээн авах асар том байгууламжууд ээлж дарааллан баригдаж байна.

Харин Өмнөговь аймгийн маань засаг даргад маань ийм том амбицтай төлөвлөгөө, алсын мөрөөдөл бий болов уу? Эрээн ба Замын Үүдийн түүх энэхүү хилийн зурвас дээр бүү давтагдаасай билээ гэж буцах замдаа дотроо залбирч явлаа. Бид уул уурхайн баялаг маань дуусах үед Монгол улсдаа, өөрсөддөө юу авч үлдэх юм бэ гэдгээ одооноос сайтар бодож, үйл хөдлөлөөрөө хийж явахгүй бол ч...

Tim Cope Journeys

2010-10-28T00:29:00.000-07:00

Tim Cope хэмээх Австрали залуутай жил хагасын өмнө анх танилцаж түүний хийсэн гайхамшигт аялалуудын тухай танилцуулгыг нь сонсож байсан билээ. Хоёр долоо хоногийн өмнө түүнийг Австрали руу үдэн гаргаж өгөх үдэшлэгт уригдан очиж түүнтэй дахин уулзаж далимдаа товч ярилцлага авч блог уншигч нартаа хүргэе хэмээн сэтгэсэн бөлгөө. Энэхүү үдэлтийн үдэшлэг Амстердам кафед болсон агаад Цэрэн тур компани мань эрийн хувьд Монгол дахь хамгийн том туслагч бөгөөд хамтрагч нь юм.

· Өөрийгөө товч танилцуулаач хөө?

· Би Австралийн Викториа мужид төрж өссөн. Дөрвөн хүүхэдтэй айлын хамгийн том нь. Аав маань аялал жуулчлалын салбарт ажилладаг байсан тул би багаасаа л энэ салбарыг мэдэрч өссөн гэх үү дээ. Жишээ нь аав ой шугуй болон далайн аялалуудыг хүмүүстэй хамтран их олон удаа зохион байгуулдаг байсан юм. Анх 16 настайдаа Балбын вант улс руу явсан нь миний хувьд хилийн дээс алхсан анхны тохиолдол байсан юм.

· Яагаад анх аялах болсон, тэр дундаа адал явдалт аялалын кайф нь юундаа вэ?

· Балба явж ирсний дараа миний хувьд ертөнцийг үзэх үзэл эрс өөрчлөгдсөн. Хамгийн гол нь тэр хүмүүсийн найрсаг зан, хамтын амьдрал миний хувьд онцгой сонин мэдрэмжийг төрүүлсэн юм. Дараа нь оюутан болоод Европ тивээр бараг бүтэн аялсан. Үүргэвчээ үүрээд л замын машинд дайгдаад явдаг байлаа. Тухайн үед иргэний дайн хийж байсан улсуудаар хүртэл явж байсан. Энэ үеэр баруун ба зүүн европын ялгааг маш ихээр мэдэрсэн. Дараа нь Австралидаа буцаж ирээд хуулийн ангид элсэн орж байлаа. Миний хувьд адал явдалт аялал буюу үүргэвчээ үүрээд төрөл бүрийн тээврийн хэрэгсэл ашиглан (замын унаанд дайгдах, завь, дугуй, морь ашиглах гэх мэт) аялах нь тухайн орон нутгийн хүмүүстэй илүү дотно танилцах боломж олгодог нь аялалаас авч буй хамгийн том таашаал байдаг. Ихэвчлэн ганцаараа аялдаг. Учир нь аялалын баг олон хүнтэй байх тусам тэр тоогоор ялгаатай хүсэл, сонирхол, тухайн хүмүүсийн аялал туулах чадварын ялгаа ихсэж тэр хэмжээгээр зөрчилдөөн үүсэх, цаг хугацаа алдах асуудал гардаг.

· Хэдэн улсаар одоогоор аялаад байна? Аль нь хамгийн их онцлог байв?

· Одоо яг хэдэн орноор аялаад байгаа тоог нь шууд хэлж чадахгүй байна. Миний хувьд Монгол улс хамгийн сонирхолтой гэж хэлэх байна.

· Анх Монгол Улстай хэрхэн яаж холбогдсон бэ?

· 1999 онд Оросоос Хятад хүртэл дугуйгаар (recumbent bike) аялах замдаа Монгол Улсаар дайрч гарсан нь миний хувьд Монголтой танилцах анхны боломж минь байсан юм. Ямар ч хашаагүй цэлгэр уудам газар, нүүдэлчин соёл зэрэг нь миний хувьд маш их сонирхолтой санагдсан. Тухайн үед Хятад Улс руу дугуйгаар нэвтрэн орохын тулд виз авах ёстой болсон. 2000 онд визээ хөөцөлдөн Хятадын элчин сайдын яаман дээр явж байхдаа анх Цэрэнгийн гэр бүлтэй танилцаж одоог хүртэл анд нөхдийн сайхан холбоотой явж байна.

· Аялал жуулчлалын салбарын талаарх Монголын сул болон давуу талыг та юу гэж харж байна?

· Байгалиа хамгаалах, түүхээ соёлоо эрхэмлэн хадгалж үлдэх нь маш чухал гэж бодож байна. Хүмүүс Монголд өндөр байшин үзэх гэж ирдэгүй, тансаг буудал, амралын газарт амрах ирэх гэж ирдэггүй. Тэд чухам л ялгаатай соёл заншил, түүх, тухайн орон нутгийн өвөрмөц байгалийн тогтоц, үзэгдлийг л үзэх гэж мөнгө төлж ирдэг. Анх би Балба явахдаа Австралиас тодорхой хэмжээний мөнгө босгон авч яваад нутгийн хүмүүст өгч багахан ч болов тус болсон нь тэдгээр хүмүүсийг маш их баярлуулсан бөгөөд энэ нь миний хувьд тэр улс руу явсан хамгийн гайхалтай сайхан дурсамж нь болон үлдсэн. Үүнээс хойш аялан явж буй улсуудын сайн сайхныг үзээд, тухайн улсуудыг соёл уламжлалаас сурахаас гадна аянчин, жуулчин хүн өөрөө тэр улсуудад ямар нэгэн зүйл үлдээх, өгөх, тодорхой бодит ажлуудыг хийх ёстой юм байна гэдэгт улам бүр итгэсэн. Яг үүнтэй холбоотойгоор “Responsible Tourism” буюу “Хариуцлагатай аялал жуулчлал” гэсэн ойлголт байдаг бөгөөд миний дээр хэлсэн санаа нь үндсэндээ энэ юм. Гадаад эзэнтэй том аялал жуучлалын компаниудаар дамжин ирж буй жуулчдын мөнгө тэр компани руугаа л дийлэнх нь ордог. Үүргэвчтэй аялал хийдэг хүмүүс том компанийн шугамаар ирсэн жуулчидтай харьцуулахад бага мөнгө үрдэг нь ойлгомжтой. Иймээс үндэсний компани буюу орон нутгийн уугуул эзэнтэй аялалын компаниуд Монголд олон болох тусмаа тустай. Одоогоор миний анзаарснаар жуулчдын ихэнх мөнгө Улаанбаатарт үлддэг. Хөдөөд бодит хөрөнгө оруулалт болж “наалддаг” нь тун цөөн. Орон нутаг, хөдөөд аялал зохион байгуулахдаа орон нутгийн хүмүүсийг хөлсөлж, орон нутагт бодит ажил хийж үлдээж байвал уул нь зүйтэй юм. (Жич: Цэрэн Тур компани Австрали жуулчидтай хамтран Увс аймгийн Ховд сумын арван жилийн сургуульд 10,000 ам.долларын хөрөнгө оруулалтыг 2011 онд хийхээр баталгаажуулаад байна.) Үүнийг л “Responsible Tourism” гэж байгаа юм аа. Дахин хэлэхэд жуулчид, аялалын компаниуд Монголын соёл, байгаль, түүхийг өөрсөддөө хэрэгтэй нөөц болгон ашиглаж байгаа тул эргээгээд тэрхүү нийгэмд, улсад шууд болон шууд бус хэлбэрээр бодит хөрөнгө оруулалтуудыг хийх хэрэгтэй. Энэ нь урт хугацаагаа харж ажилладаг компани, бизнесийн хувьд заавал хэрэгжүүлэх ёстой зүйл.

· Хөгжиж буй орнууд руу явж байгаа аянчин, жуулчдын хувьд энэхүү “Хариуцлагатай аялал жуулчлал” гэсэн ойлголтыг мэдэрч болохоор байна. Харин өндөр хөгжилтэй орнуудыг зорьж буй аянчин, жуулчдын хувьд энэхүү ойлголт нь ямар утгаар байх ёстой вэ?

· Үндсэндээ адилхан шүү дээ. Гэхдээ энэ нөхцөлд тухайн улсынхаа соёлыг хүндэтгэн авч үзэх, хууль журмыг нь алхам тутамдаа чанд мөрдөн дагах, байгаль орчныг нь хайрлан хамгаалах, тухайн улсын иргэдийг хүндэтгэн харьцах нь “Хариуцлагатай аялал жуулчлал”-ын нэг хэсэг болно.

· Ямар нэг шашин шүтдэг үү?

· Бүх шашныг хүндэтгэн авч үздэг ч аль нэгийг нь тухайлан шүтдэггүй. Гэхдээ Чингис хааны түүхийг судалж байхдаа олж мэдсэн “Хөх тэнгэрийн дор нэг хаан байх ёстой” гэдэг үзэл баримтлал маш их таалагдсан. Улс орнуудаар аялаад явж байхад шашин тухайн үндэстэний соёлд шууд нөлөөлдөгийг анзаарсан. Харин хүчээр нутагшуулсан шашин хэзээ ч тухайн улсад суурьшдаггүй гэдэгт бат итгэдэг.

· Тэгвэл даяарчлал ба үндэсний соёлыг хэрхэн хооронд нь зохистой баланслуулах нь зүйтэй бол?

· “Thing globally, Act locally” гэдэг үг байдаг даа. Надад нэг Орос хүн хэлж байсан юм. Тэр нь аливаа хүн өөрийн улсаа мэдэхгүй, түүхээ ойлгохгүй бол бусад хүнийг, бусдын түүхийг хэрхэн ойлгож чадах юм бэ гэж билээ. Монгол Улс хоёр хөлтэй хүн гэж тооцвол нэг хөл нь Монгол, нөгөө хөл нь дэлхий байх ёстой. Бусдаас авахыг нь авч, хаяхыг нь хаях ёстой. Жишээ нь гар утас, түүний хөгжил Монголд хэрэгтэй. Гэвч дулаан орны газар тариалангийн технологи Монголд хэрэгтэй байж чадах уу? Би өөрөө хөдөө төрж өссөн. Миний анзаарснаар Монголын хөдөөгийн нүүдэлчид байгаль дэлхий, ан амьтадтай цаг үргэлж харьцдаг тул байгалийн экосистемийг маш сайн мэдэж, тэр чинээгээр зохистой буюу тэнцвэртэй харьцааг нь хадгалахын төлөө хайрлаж хамгаалж явдаг. Гэтэл хотын хүмүүсийн хувьд жишээ нь зуд боллоо гэхэд хотын хүмүүсийн өдөр тутмын амьдралд шууд нөлөөлөх нөлөөлөл бага. Харин хөдөөгийн хүмүүсийн хувьд өдөр тутмын амьдралын маш хүнд сорилт болдог. Өөрөөр хэлбэл капиталист нийгмийн бүх юм нь төгс биш шүү дээ. Жишээ нь Балбад явж орон нутгийн хүмүүсийн найрсаг зочломтгой зан нь гайхалтай байсан. Өөрөөр хэлбэл тэр хүмүүс материаллаг баялгаас илүү гэр бүл, найз нөхдийн харьцааг үргэлж эрхэмлэдэг юм. “Sense of community” буюу амьдралын үнэ цэнэ нь ихэнх өндөр хөгжилтэй орнуудын хүмүүсээс өөр. Жишээ нь хөгжилтэй орнуудад баян, ядуугийн ялгаа их байдаг бол Балбад хүмүүсийн амьдрал жигдхэн. Хөгжиж буй орнуудын хувьд хэт олон хүний урсгал байх нь байгаль орчинг сүйтгэн аялалыг аялал биш болгодог сул талтай байдаг.

· “Хромсомын Өөрчлөлттэй Хүүхдүүд Туслах Сан”-д өөрийн чинь болон Цэрэн Тур компанийн зохион байгуулсан аялалын аялагчид маш их тусламж дэмжлэг үзүүлсэн, одоо ч үзүүлж буйд маш их баярлаж явдаг. Ер нь өмнө нь хүмүүнлэгийн чиглэлээр ажиллаж байв уу?

· Энэ бүх ажил маань Балбад туулсан миний анхны аялалын туршлагаас эхтэй бөгөөд хүн баярлуулах нь миний хувьд хамгийн эрхэм зүйл одоо хүртэл байсаар байгаа. Түүнчлэн энэхүү ажил нь дээр дурдсан “Хариуцлагатай Аялал Жуулчлал” гэсэн ойлголттой нягт уялдаж буйг анзаарч буй биз ээ. Монголын хувьд World Expedition компанийн шугамаар нилээд олон Австрали жуулчид танай улсад ирж, Цэрэн Турын зохион байгуулсан аялалын ачаар Монгол улсын хүн ард, ёс заншилтай танилцан өндөр сэтгэгдэлтэй буцсан. Би одоогоор Австралид амиа хорлохын эсрэг хөдөлгөөний сайн дурын элч хийдэг юм. Хамгийн анх Балга явж ирээд тэнд харсан үзсэн зүйлсээ үеийн найз нөхөдтэйгээ хуваалцан, дараа нь арван жилийн болон их сургуулиудад энэ чиглэлээрээ лекц уншиж эхэлсэн юм. Харин одоо бол энэ ажил миний карьер болоод байгаа шүү. Одоо бол миний лекцийн билет 5 доллараар үнэлэгддэг юм.

· Цаашдын төлөвлөгөө чинь одоогоор юу байна вэ?

· Хоёр дахь номон дээрээ ид ажиллаж буй. Гурван ч кино хийсэн. Киноны эрхээ бусад мэргэжлийн байгууллагад зарсан тул Монголд гаргах боломжтой эсэхийг нь би хэлж мэдэхгүй байна. Гэсэн ч “The Trial of Genghis Khan” баримтат кино маань миний хувьд хамгийн том төсөл минь болж байгаа. (Жич: Мань эр энэхүү бүтээлээ хийхийн тулд Монголоос Унгар улс хүртэлх 10,000 км зайг мориор 3 жил гаран туулж, уг бүтээлээ нийт 6 жилийг зарцуулан хийсэн юм.)

· Ийм хүнд хэлбэрийн (extreme and adventurous trips) аялал хийдэг хүн ямар төрлийн даатгалтай байдаг нь сонин байна?

· Тусгайлсан янз бүрийн даатгал байхгүй ээ. Энгийн л даатгалтай явдаг.

· Өөрийн тань цахим хуудаснаас харж байхад дэлхийд нэр хүндтэй багагүй шагналуудыг “түүсэн” юм билээ. Эдгээрээс хамгийн эрхэм нь аль нь байдаг бол?

· 2006 онд хүртэж байсан "Australian Geographic Adventurer of the Year Award" маань миний хувьд хамгийн эрхэм гэж хэлж болно.

· Монголчуудад зориулан таны зүгээс хэлэх зүйл байгаа болов уу?

· Өөрийн үндэснийхээ бахархалыг хадгалж яваасай гэж хүсэх байна. Барууны юм болгон мундаг, шилдэг гэж битгий бодоорой. Төв Азийн орнуудаар явж байхад ихэнх улсууд нь Орост уусчихсан байсан. ЗХУ задран нурахад тэд юу ч үгүй үлдсэн. Өөрөөр хэлбэл өөрийн гэсэн үндэсний соёл, уламжлалтай гэхэд хэцүү, огт байхгүй гэхэд бас хэцүү. Иймээс өөрийн гэсэн юмтайгаа үлдэх ёстой шүү. Танай орны байгалийн баялаг нөөц дуусахад барууны компаниуд гараад л явна. Тэр үед л та нар юутай үлдэх вэ гэдгээ одооноос сайн бодоорой.

· Сонирхолтой ярилцлага өгч цаг гарган надтай уулзсанд баярлалаа!

· Баярлалаа!

Discrimination

2010-10-21T00:54:00.001-07:00

Ялгаварлан гадуурхалт

Англи хэлэнд хамгийн таагүй хараалын үг нь what the **** болон mother****** гэх зэрэг үгс байдаг. Монголчуудын түгээмэл хэрэглэдэг Орос хараалын үг ч гэсэн ер нь бол үндсэн утга ойролцоо. Харин Монголчууд хамгийн дургүй буюу үзэн ядсан хүнээ “муу хужаа”, “хятадын эрлийз” гэх. Олон зууны турш Хятад ба Монгол үндэстнүүд хоорондоо тулалдаж байснаас үндсэн шалтгаан үүдэлтэй мэт боловч өдгөө хүртэл бие биенээсээ харилцаа хамаарал их байгаа тул энэхүү үг, хэллэг амь бөхтэй оршсоор буй заа. Зүүн өмнөд азийн орны нөхдүүдийг төлгүүд гэж зарим Монголчууд бас хэлэлцдэг. Монгол ба эдгээр улсуудын хооронд ямар харилцаа, уялдаа, асуудал байсан болоод яг ямар утгаар ингэж хэлдгийг нь даанч мэдэхгүй юм.

Твиттер дээр Далай ламыг дагадаг болсноос хойш мань хүний нийтэд цацаж буй философи, онч үгсийг таамшаалан уншиж буй. Саяхан оруулсан нэг “жиргээ” нь дараах зүйл байв. “We must cultivate a universal responsibility toward each other and extend it to the planet that we have to share.” Each other гэдэгтээ үндэстэн, яс үндэс, нас, хүйс, баян, ядуу, цаашилбал бэлгийн чиг хандлага гэх мэт бүхий л ойлголтыг багтаан хэлсэн буй заа. Улам бүр даяар болж буй энэхүү дэлхийд Монгол үндэсний язгуур эрх ашиг гэдэг төрийн үндсэн философийг өнөө цагийн шашны том төлөөлөгчийн энэхүү айлдвартай хэрхэн нийцүүлэх ёстой вэ?

Хэдхэн саяас эхлэн тэрбум гаран хүнтэй улс орон дотор бурхан шиг сайхан хүмүүстэй зэрэгцэн адгийн шаарууд мөр зэрэгцэн хорвоогийн тоосыг хөдөлгөж буй нь мэдээжийн хэрэг боловч муу хүмүүсийн хийсэн буруу хэргийн үйл лайг нь мөрөөрөө яваа сайхан ардууд нь нуруун дээрээ үүрдэг нь хир шударга хорвоо билээ. Товчхондоо хэлэхэд аливаа улс үндэстэнд өөрийн гэсэн өвөрмөц заншил, өв уламжлал, хэл соёл байх нь зүйн хэрэг боловч эдгээр нь тухайн улсын иргэд бусад улсын иргэдийг ялгаварлан гадуурхах, түүхийн “давуу”-гаар дээрэлхэх шалтгаан болон эсрэгээр түүх “нимгэн”-ээрээ бусдад дээрэлхүүлэх шалтаг болох учиргүй мэт.

Бас нэгэн гайхаж явдаг зүйл нь эмэгтэй хүнтэй холбоотой зарим ёс заншлууд. Эмэгтэй хүнийг, ижий хүнийг амьд бурхан хэмээн цаасан дээр буулгах атлаа зарим уул, овоо дээр эмэгтэй хүн гарах нь хориотой байх төдийгүй зарим эд зүйл, хэрэглэлд гар хүрэх нь зарим нэг уламжлал, ёс заншлийн дагуу эмэгтэй хүний хувьд огт боломжгүй зүйл. Казакстанд 10 төрсөн эмэгтэй 11 дэх хүүхдээ гаргах үед санаандгүй шахуу тааралдсан барууны эмч эхийн бие нь дийлэхгүй, гаргаж болохгүй гэж хэлээд бүсгүйн нөхөрт алуулах шахсан байдаг. Нөхрийн тал болон бусад хүмүүс нь “бидний үр удмыг таслах” гэлээ гэсэн шалтгаанаар энэхүү барууны эмчийг тасчиж хаяхаа шахсан гэж найз нь болох танил маань хүүрнэсэн билээ. Тэрхүү ээж бусдын хувьд хүүхэд гаргах “машин” уу, бусдын адил энэ хорвоод амьдрах эрхтэй эрдэнэт хүмүүн үү? Хаана, хэн хүнийг хүн гэж үзэж харьцана тэр чинээгээр тэрхүү газарт аз жаргал бялхах мэт боловч тэр чинээгээр нийтээр дагаж мөрдөгдөж ерөнхий стандартууд ямар нэгэн хэмжээгээр гарч ирдэг байх. Ялгаатай соёл, ертөнцийг үзэх үзлийн улмаас энэхүү улс гүрний тэрхүү стандартууд хоорондоо зөрчилдөөд эхэлжээ. Үүнийг л Далай лам маш товчоор дээрх байдлаар томъёолсон буй заа.

Хайранд хязгаар байхгүй гэж ихэнх хүмүүс ярьж, амраг саднууд бие биендээ “хязгааргүй хайртай” гэж “нялуурдаг” билээ. Харин “хязгааргүй уучлах” гэсэн ойлголт бидэнд байдаг эсэх, ер нь байх ёстой эсэх? Далай ламаас аливаа уучлалд хязгаар байх уу гэж уулзах боломж гарвал асуух юмсан. Өөрөөр хэлбэл аливаа хүний нөгөө хүнийхээ, аливаа үндэстэн нөгөө үндэстнийхээ "хайр даах хязгаар" гэсэн ойлголт, хэмжүүр, "стандарт" байх ёстой эсэх? Орчлон ертөнц бүхэлдээ хайр ба уучлалт гэсэн хоёр дэнсэн дунд дэнжигнэн оршдог ч байж мэдэх юм. Энэ дэнс нь нөгөө тийшээ жаахан хазайвал ялгаварлан гадуурхалт болон бусад бурангуй ёс журмуудыг хүн хүнийхээ эсрэг гарган хана хэрэм өрөөд байгаа бус уу?